نقد و بررسی نظام آموزشی- تربیتی ایران پسا انقلاب؛

انقلاب اسلامی و زیربنای آموزشی و تربیتی

زیربنای آموزشی و پرورشی در ایران برخلاف مبانی اسلامی، معکوس و برپایه آموزش بنا شده است تا اینکه مبنا در آن پرورش باشد و آموزش به تبع آن شکل گیرد.

سیدجعفر رضوی«فکرت، رسانه اندیشه و آگاهی»؛ به این سؤال که «زیربنای آموزشی و تربیتی انقلاب اسلامی، زیربنایی مناسب است یا نه؟» از دو حیثیت می‌‌توان پاسخ داد: از حیث اعتقادی و نظری به جهت آن‌که انقلاب اسلامی برگرفته از تعالیم اهل بیت است، قطعاً دارای زیربنای اعتقادی و تربیتی شگرفی است که تربیت‌‌شدگان مکتب آن در هر عصر و نسلی، از «سلمان فارسی» تا «قاسم سلیمانی» جهان را مدهوش خویش ساخته‌‌اند. اما اگر مقصود از زیربنای آموزشی و تربیتی، ساختار آموزشی و تربیتی به وجود آمده طی ۴۳ سال انقلاب اسلامی تاکنون باشد، پاسخی متفاوت خواهد داشت که نگاهی به ارکان این ساختار آموزشی و تربیتی، آن را محقق خواهد کرد.

ساختار آموزشی معکوس

مهمترین نکته‌‌ای که در زیربنای آموزشی و تربیتی انقلاب اسلامی باید به آن توجه کرد، تقدم پرورش بر آموزش است. تربیت در نظام اسلامی، رکن اساسی تعالی است. به این معنا که هدف از تشکیل حکومت، پرورش انسان به منظور رسیدن به سعادت حقیقی در دنیا و آخرت است. لذا آموزش به تنهایی موضوعیت نداشته، نظام آموزشی با هدف تحقق پرورش صحیح انسان شکل خواهد گرفت.[۱]

متأسفانه در انقلاب اسلامی به دلایل متعدد – که مجال بحث آن اینجا نیست- این رویه معکوس شده است. آموزش، اصل قرار گرفته و پرورش همچون یک الحاقیه به آن اضافه شده است. نمونه بارز این اشکال را می‌‌توان در اضافه‌شدن واحد پرورشی به مدارس یافت. همین الحاقیه حداقلی، در آموزش تکمیلی وجود ندارد و در دانشگاه، صرفاً به آموزش محض پرداخته می‌‌شود.

این اشکال اساسی، زیربنای آموزشی و تربیتی انقلاب را بر خلاف زیربنای فکری و اعتقادی آن شکل داده است.

آموزش غرب‌‌گرا

کار آموزش و پرورش تنها به معکوس‌شدن بنیان آن و اولویت‌یافتن آموزش بر پرورش ختم نمی‌‌شود. همین آموزشِ تقدم‌یافته بر پرورش، یک آموزش غرب‌‌گرای سکولار و فاقد اسلامیت است.[۲]

ساختار آموزش و پرورش در جمهوری اسلامی، استمرار آموزش و پرورش دوره پهلوی است که در آن دروس و متون جدید جای دروس و متون دوره پهلوی را گرفتند. اما مجموعه دروسی که برای آموزش و پرورش انتخاب شدند هم از حیث عناوین و هم از حیث محتوا برگرفته از علوم غربی هستند.

تعداد دروسی که دانش‌‌آموزان می‌‌آموزند، بیشتر شامل علوم تجربی، از ریاضیات گرفته تا شاخه‌‌های علوم انسانی، هستند که براساس سرفصل‌‌های دانشگاهی غربی نوشته شده‌‌اند. در بین تعداد زیادی از علوم تجربی غربی، چند عنوان کتب مرتبط با اسلام تحت عناوینی چون دینی، قرآن، هدیه آسمانی و شبیه به این هم وجود دارند که در آنها، صرفاً مباحث نظری قرآن و دینی مد نظر قرار می‌گیرند و شیوه عملی پرورش در آنها وجود ندارند. درحالی‌که در دین مبین اسلام، تربیت و پرورش بیشتر عملی است تا نظری و آموزشی.[۳]

 شیوه غلط آموزش

نکته سومی که در ساختارِ آموزش‌محورِ موجود، همین ساختار غرب‌گرا را ناکارآمد ساخته است، شیوه غلط آموزش آن است. در کشورهای غربی، دروسی را که ما از آنها برگرفته‌‌ایم در ترکیبی از نظر و عمل به دانش‌‌آموزان می‌‌آموزند. نظام آموزشی موجود در غرب با تأکید بیشتر بر آموزش عملی، آموزش نظری را فقط در آنجایی به کار می‌‌گیرد که چاره‌‌ای نداشته، عدم به کارگیری شیوه نظری ممکن است موجب اتلاف انرژی و زمان در امر آموزش شود. لذا برای بهره‌‌وری در امر آموزش، از آموزش نظری بهره می‌‌گیرد تا آموزش عملی را کارآمدتر سازد.

در ساختار آموزشی موجود در ایران که برگرفته از ساختارهای غربی است، تنها به ساختار نظری اکتفا شده است. کمتر دانش‌‌آموزی در ایران پیش از سال نهم، امکان یادگیری عملی را در اختیار دارد. دانش‌‌آموزان هر روز باید در کلاس‌های دربسته مقابل یک معلم بنشینند و آن معلم مؤظف است تعداد زیادی سرفصل آموزشی را – که در کتاب درسی یکسانی برای همه دانش‌‌آموزان ایران نوشته شده- به دانش‌‌آموزان به صورت نظری بیاموزد. معمولاً معلم برای بیان این مطالب به صورت نظری، زمان کم می‌‌آورد چه رسد به اینکه بخواهد آن مطلب را با روش‌‌های عملی به دانش‌‌آموزان بیاموزد.[۴]

تنها در مدارس فنی- حرفه‌‌ای، روش کمی متفاوت می‌‌شود و حدود نیمی از دروس دانش‌آموزان شکل عملی به خود می‌‌گیرد که متأسفانه تعداد این مدارس آن‌قدر کم و کیفیت آنها آن‌قدر پایین است که کمتر دانش‌‌آموزی به این مدارس مراجعه می‌‌کند. فارغ‌‌التحصیلان رشته‌‌های فنی- حرفه‌‌ای به دلیل همین کیفیت پایین آموزش عملی، چندان کارآمد و حرفه‌‌ای نیستند.

در دانشگاه‌‌ها نیز روش به همین منوال است. به جز چند دانشگاه بزرگ و مشهور کشور، دیگر دانشگاه‌‌ها بیشتر به روش نظری محض، آموزش را پی‌‌گیری می‌‌کنند. بعضاً رشته‌‌های کاملاً عملی در دانشگاه‌‌های غیر مشهور و درجه چندم به روش کاملاً نظری و حتی به صورت معرفی یک یا چند کتاب به دانشجو تدریس می‌‌شوند.

عدم به‌‌روزرسانی متون و سرفصل‌‌های آموزشی

نکته چهارمی که وضع را وخیم‌‌تر می‌‌کند آن است که نظام آموزش‌محور غرب‌‌گرای نظری طی ۴ دهه گذشته کمتر به‌‌روزرسانی شده است و اکثر دروس، رشته‌‌ها و سرفصل‌‌های درسی موجود در نظام آموزشی کنونی طی چند دهه دست‌نخورده باقی مانده‌‌اند.[۵]

طی دهه‌‌های گذشته در نظام آموزش مقدماتی و متوسطه کشور تقریباً هیچ تغییری از حیث سرفصل و محتوا صورت نگرفته است. دروسی که پدران و مادران دانش‌‌آموزان کنونی آموخته‌‌اند، در حال حاضر با اندکی تغییر در عنوان به همین دانش‌‌آموزان تدریس می‌‌شود.[۶]

در آموزش عالی، به جز برخی رشته‌های تجربی و مهندسی – که با ورود فن‌‌آوری‌‌های نوین کمی شاهد جهش محتوا بوده‌‌اند، دیگر رشته‌‌ها، به‌‌ویژه رشته‌‌های شاخه علوم انسانی، بدون تغییر در حال تدریس‌شدن هستند. روش‌‌های تحقیق و پژوهش موجود در علوم انسانی دانشگاه‌‌ها بعضاً مربوط به نیم قرن گذشتۀ اروپا است و به هیچ وجه کارآیی ندارند. با این حال هر سال در هرکدام از رشته‌‌های علوم انسانی هزاران دانشجو پذیرش می‌‌شوند و پس از ۴ سال، با آموزش دروس نامبرده، فارغ‌‌التحصیل می‌‌شوند.

 جای خالی رسانه در آموزش

آن‌چه در فوق اشاره شد صرفاً مربوط به ساختار آموزشی کشور بود که در آموزش و پرورش و آموزش عالی خلاصه می‌‌شود. از زمان تأسیس اولین رسانه‌‌های مکتوب و تصویری، بخش قابل توجهی از آموزش و پرورش، توسط این رسانه‌‌ها تأمین می‌‌شده است[۷] که در حال حاضر این بخش نیز نقش کم‌رنگی در آموزش و پرورش دارند. مهم‌ترین مشکل در خصوص نقش رسانه‌‌ها در آموزش و پرورش این است که نگاه به رسانه‌‌ها عمدتاً سیاسی یا پُر کردن اوقات فراغت است و نگاه آموزشی بلندمدت به رسانه‌‌ها وجود ندارد. همین امر موجب شده رسانه‌‌ها بیشتر نقش تخریبی آموزشی داشته باشند.

 جمع‌بندی

زیربنای آموزشی و پرورشی در ایران برخلاف مبانی اسلامی، معکوس و برپایه آموزش بنا شده است تا اینکه مبنا در آن پرورش باشد و آموزش به تبع آن شکل گیرد. همین آموزش – که به جای پرورش مبنا قرار گرفته- یک آموزش برگرفته از نظام آموزشی سکولار غرب است که در بسیاری موارد با مبانی اسلامی زاویه دارد. علاوه بر این‌که همین نظام آموزش حداقلی، بیشتر به صورت نظری و خالی از دروس عملی ارائه شده، کارآمدی لازم را پس از آموزش به دست نمی‌دهد. و نکته آخر این‌که با وجود همه این اشکالات «نظام آموزش محورِ حداقلی نظری» کنونی، دهه‌‌ها است که به روز نشده و همان سیستم قدیمی روزهای اول انقلاب است.

و خاتمه کلام اینکه به غیر از آموزش و پرورش، رسانه‌‌ها، جایگاهی در آموزش و پرورش جامعه ایفا نمی‌‌کنند و به دلیل مبنای نادرست به کارگیری رسانه‌‌ها- که عمدتاً سیاسی یا پر کردن اوقات فراغت است- رسانه‌‌ها نقش منفی و مخربی در ساختار آموزش و پرورش دارند.

* سید جعفر رضوی، نویسنده و پژوهشگر

پی‌نوشت:

[۱] دانایی فرد، حسن، باقری کنی، مصباح الهدی، خانی، علی، ﻓﻬﻢ اوﻟﻮیت‌های راﻫﺒﺮدی ﺗﺤﻮلِ ﻧﻈﺎم آﻣﻮزش و ﭘﺮورش از دﯾﺪﮔﺎه اﻣﺎم ﺧﺎﻣﻨﻪ‌ای، مدیریت اسلامی سال ۲۳ بهار ۱۳۹۴ شماره ۱.

http://ensani.ir/fa/article/345515

[۲] آوینی، سید مرتضی، نظام‌ آموزشی‌ غربی، محصول‌ جدایی‌ علم‌ از دین.

https://www.aviny.com/Article/Aviny/Chapters/NezamAmozeshi.aspx

[۳] مشکاه الأنوار فی غرر الأخبار، على بن حسن طبرسى‏، ص ۴۶؛ بحارالأنوار، علامه مجلسی، ج ‏۶۷، ص ۳۰۹.

قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع کُونُوا دُعَاهَ النَّاسِ‏ بِغَیْرِ أَلْسِنَتِکُمْ لِیَرَوْا مِنْکُمُ الِاجْتِهَادَ وَ الصِّدْقَ وَ الْوَرَع‏. ترجمه: «ابن ابى یعفور گوید: امام صادق علیه السّلام به من فرمود: مردم را به غیر از زبانتان دعوت به دین کنید، تا سعى و کوشش و درستى و پرهیزگارى و خویشتن‌دارى را از شما مشاهده کنند.»

https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=976&npt=8

[۴] اجاقی شهناز, الماسی علی, شماع فرزین، بررسی بهره‌گیری آموزش نظری و عملی از دیدگاه فارغ‌التحصیلان کاردانی بهداشت خانواده از دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، سال ۱۳۸۰، مدیریت سلامت، پاییز ۱۳۸۵، دوره ۹، شماره ۲۵، از صفحه ۳۷ تا صفحه ۴۶.

https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=92191

[۵] صبوری خسروشاهی، حبیب، آموزش و پرورش در عصر جهانی شدن؛ چالش‌ها و راهبردهای مواجهه با آن، فصلنامه مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، دوره ۱، شماره ۱ – شماره پیاپی ۱، زمستان ۱۳۸۹، صفحه ۱۵۳-۱۹۶.

[۶] پیدا و پنهان تغییرات در کتاب‌های درسی.

https://plus.irna.ir/news/84036601

[۷] تاجیک اسماعیلی، سمیه، نقش رسانه‌ها در آموزش و تربیت شهروندی، اولین همایش ملی رسانه، ارتباطات و آموزش‌های شهروندی ۱۳۹۳.

https://civilica.com/doc/554339/

لینک کوتاه مطلب : http://fekrat.net/?p=7849