بزرگترین فعالیت اجتماعی مذهبی در دوران کرونا[۱]، تهدید یا فرصت اجتماعی؟!

بسیاری بیماری کرونا را در تاثیرگذاری، هم طراز و بلکه تاثیرگذارتر از جنگ­های جهانی می­‌دانند؛ چرا که سرتاسر جهان را درگیر خود کرده است و بسیاری از کشورهای به ظاهر قدرتمند و دارای ساختار سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و درمانی قوی را عمیقا به چالش کشیده و دولت‌هاشان را مستاصل کرده است. کشور ما نیز از این قاعده مستثنی نبوده و یکی از تاثیرات این بیماری، عدم برگزاری برنامه­‌های عزاداری به سان سالیان گذشته بود.

مقدمه:

ماه محرم و مراسم عزاداری امام حسین (علیه السلام)، یکی از بزرگترین فعالیت اجتماعی و مذهبی در ایران است. مراسمی که هر ساله به همت عاشقان اهل بیت(علیهم السلام)،  با شکوهی شگرف برگزار می‌گردد. همچنین می‌­توان شیوع و دامنه نفوذ آن را در بین مردم ایران، (اعم از مسلمان و غیر مسلمان، شیعه و غیر شیعه) بیش از هر رسم ملی و آیین مذهبی دیگر دانست و در هیچ جای دنیا شاید نتوان چنین نفوذ و شمولیتی را برای یک پدیده اجتماعی و دینی پیدا کرد؛ خصوصا اینکه که نیاز به تامین مالی دارد و بدون حمایت دولتی و صرفا با هزینه خود مردم برپا می‌­شود.­

پدیده­ای که به گفته امام راحل و دیگران، نقطه شروع انقلاب اسلامی ایران و ضامن بقای آن نیز هست. چه اینکه در  ماجرای فتنه ۸۸ (که دشمنان ایران با یک برنامه‌­ریزی پیچیده و حساب­شده، از چند سال قبل، در پی نابودی ایران اسلامی بودند) نهایتا عاشورا و محرم پایان‌­بخش این فتنه­‌انگیزی نافرجام بود.

اما امسال، تقابل آغاز ماه محرم و تکاپوی ارادتمندان به ساحت خاندان عصمت و طهارت، برای برپایی دوباره خیمه‌های عزای حسینی با همه گیری ویروس کرونا و اوج گیری دوباره آن در بسیاری از استان­‌های کشور، ابهاماتی را برای برخی آحاد جامعه ایجاد کرده است.

بسیاری بیماری کرونا را در تاثیرگذاری، هم طراز و بلکه تاثیرگذارتر از جنگ­های جهانی می­‌دانند؛ چرا که سرتاسر جهان را درگیر خود کرده است و بسیاری از کشورهای به ظاهر قدرتمند و دارای ساختار سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و درمانی قوی را عمیقا به چالش کشیده و دولت‌هاشان را مستاصل کرده است. کشور ما نیز از این قاعده مستثنی نبوده و یکی از تاثیرات این بیماری، عدم برگزاری برنامه­‌های عزاداری به سان سالیان گذشته بود.

اصرار بر برگزاری آیین­‌های عزاداری به مانند گذشته توسط جمع کثیری از مردم و هیئات مذهبی از یک سو و شنیده­ شدن صداهایی از داخل و خارج کشور مبنی بر مخاطره ­آمیز بودن برگزاری مراسم عزاداری و محدود کردن آن مطابق پروتکل­‌های سختگیرانه و یا حتی لغو این مراسم از سوی دیگر، آن را تبدیل به یک چالش کرده است که نگاهی دقیق­‌تر و ژرف­‌تر به مسئله را می­‌طلبد.

اینکه تجمع برای عزاداری می‌­تواند برای عزاداران و دیگر مردم خطراتی را ایجاد کند، قابل تامل است. اما آنچه تامل بیشتر می‌­طلبد اینکه طرفداران لغو مراسم عزاداری حقیقتاً نگران سلامتی مردم هستند یا حداقل بخشی از آن‌ها به دنبال اهداف سیاسی و مذهبی خاص خود هستند. (همانگونه که رسانه‌های معاند و اپوزسیون خارج نشین، چه از طریق شبکه­‌های ماهواره­ای در اختیارشان و چه در شبکه­‌های اجتماعی و فضای مجازی مکرر به این مساله پرداخته‌­اند و همگی دنبال به تعطیلی کشاندن این مراسم بودند و در عین حال در پی القای این مساله بودند که اصرارشان بر تعطیلی عزاداری­‌ها، صرفا یک نظر کارشناسی و با هدف حفظ سلامت مردم ایران است!)

اصل مخاطره­‌ آمیز بودن هر نوع تجمعی در این شرایط قابل انکار نیست. خصوصاً اینکه دین مبین اسلام نیز همواره توصیه اکید بر رفتار در پرتو عقل و تبعیت از آن و همچنین حفظ جان نموده است. چنان که در این مورد خاص هم مشاهده می­کنیم که رهبر معظم انقلاب، همواره دستورات پزشکی را رعایت و مردم را نیز توصیه به رعایت هر چه بیشتر این دستورات می­‌کنند.

حال آیا صِرف مخاطره­آمیز بودن تجمع، می­توان چنین مسئله مهمی را به تعطیلی بکشاند؟ آیا نمی­‌توان این تهدید را تبدیل به فرصت کرد؟

 

تهدیدها

در ابتدای امر تهدیدهایی که ممکن است برگزاری این مراسم باشکوه در پی داشته باشد را بررسی می‌کنیم:

 

سلامتی مردم

اولین و جدی‌ترین تهدید احتمالی، تهدید سلامت جامعه است. روشن است که تجمعات می­‌تواند روند سعودی شیوع کرونا را سرعت و شدت بخشد و این اصلی‌­ترین استدلال و دلیل اکثر مدعیان لغو این مراسم است.

 

زیر سوال رفتن دین و مذهب

چالش دوم (که در بلندمدت اثرات آن شاید کم اهمیت­تر از شیوع کرونا نباشد،) لطمه و آسیب به وجهه مردمی عزاداری و حتی دین و مذهب است. تزاحم و تضاد عزاداری با حفظ جان و سلامت مردم، می­‌تواند وجهه مذهب شیعه و عقلانیت آن را زیر سوال برده و موجب دین­‌گریزی گردد.

در پاسخ به این دو نکته می‌توان گفت همانگونه که بعضی تجمع‌های مردمی مانند آزمون سراسری، حسب ضرورت و اهمیت‌شان با رعایت دستورالعمل­های بهداشتی با موفقیت برگزار شد و آسیبی ایجاد نکرد؛ با درک صحیح از اهمیت مراسم عزای حسینی و جایگاه بی‌بدیل آن در به ثمر نشستن انقلاب و حفظ و ادامه آن، بلکه بالاتر از آن، در حفظ دین و مذهب، هرگز نمی‌توان دستور به تعطیلی آن داد. از این رو باید در پی تدبیری بود که این مراسم در عین شکوه و شایستگی، با حفظ تمام مسائل بهداشتی، به گونه­ای برگزار شود که موجب به خطر افتادن جان مردم نشود.

اگر چنین عمل شود و مراسم با رعایت دستورالعمل­‌ها برگزار شود، نه آسیبی به جان مردم وارد می‌­شود و نه آسیبی متوجه وجهه دین می‌گردد.

 

فرصت­ها: (عدو شود سبب خیر اگر خدا خواهد)

حال اگر از سوی دیگر به این تلاقی بنگریم، فرصت‌هایی را نیز به همراه داشته است که به برخی از این فرصت ها اشاره می‌کنیم:

 

تمرکززدایی در برگزاری مراسم:

تمرکز­ زدایی و افزایش قابل توجه تعداد مکان‌هایی که جلسات عزاداری در آن برگزار می­‌شود و تقریباً به همین نسبت افزایش افرادی که مشارکت مستقیم در برگزاری مراسم دارند. به عنوان مثال اگر در یک محله (روستا یا بخش) فقط یک مراسم در مسجد یا حسینیه اصلی محل برگزار می­‌شد ( و مجالس دیگر به صورت موردی در منازل برگزار می‌شد) امسال با توجه به محدودیت‌های موجود، چندین جلسه در مکان‌های مختلف محل برگزار شد. در بخش‌های مختلف محل صدای عزاداری شنیده شد و مردم آن بخش­‌ها، خصوصاً جوانان و نوجوانانی که سال­‌های پیش مجال همکاری و همیاری در برگزاری مراسم به آنها نمی‌رسید، توفیق همکاری و خدمت در مراسم­‌ها را پیدا کردند. این مشارکت، حضور و خدمت در برپایی هیئات، توسط نسل جوان و ارتباط داشتن با هیئت که یک نهاد فرهنگی ـ مذهبی با کارکردهای بی بدیل است (به شرط حفظ ارتباط) می­‌تواند یک سرمایه اجتماعی خوب برای نسل آتی باشد.

 

احیای مجالس خانگی

احیا و توسعه سنت نیکو و کم­رنگ برگزاری روضه­‌های خانگی با حجم وسیع و گسترده (با شعار هر خانه یک حسینیه) که در شرایط سابق قابل تحقق نبود، اما کرونا  این ظرفیت را ایجاد کرد. قابل توجه است که روضه‌­های خانگی سنتی دیرین است که به گواه اسناد متعدد و معتبر تاریخی، سابقه آن به زمان اهل بیت (علیهم السلام) می­رسد در خانه­‌های مبارک آن بزرگواران برگزار می‌شد و ایشان اصحاب و شیعیان را توصیه به برگزاری چنین جلسات عزایی برای امام حسین (علیه السلام) کرده‌­اند. مزیت دیگر این نوع عزاداری، سادگی و بی‌­آلایش بودن و دوری از ریاکاری است که بر ارزش آن می­‌افزاید. از این­ رو خانه­‌های بسیاری تبدیل به حسینیه شدند و برگزاری روضه­‌ها و مجالس خانگی رونق زیادی گرفت. نکته قابل توجه اینکه این نوع برنامه­‌ها به علت هزینه­‌های پایین و نداشتن محدودیت‌ها، امکان ادامه در طول سال (به صورت هفتگی یا ماهانه) را نیز دارند. همچنین در برخی محلات و مجتمع­‌های مسکونی، مکان­‌هایی برای مراسم عزاداری ایجاد شد که امکان استفاده و ادامه برنامه‌ها در طول سال وجود دارد و فرصت مناسبی برای فعالیت­‌های فرهنگی می‌باشد.

 

توجه بیشتر به کیفیت عزادری

با توجه به محدودیت­‌های ایجاد شده برای برگزاری مراسم عزا با جمعیت زیاد و کاهش کمی، خواسته یا ناخواسته این برنامه­‌ها به سمت افزایش کیفیت سوق پیدا کردند. به طوری که هیات‌هایی که سال‌­های گذشته فقط به دنبال فزونی جمعیت و پر کردن هیات از عزاداران بودند، با کاهش جمعیت به دنبال جبران این کاستی با افزایش کیفیت رفتند و بهبود در کیفیت برگزاری برنامه‌ها (که سال­‌ها نیاز به آن احساس می‌شد) به چشم آمد. پر واضح است که کیفیت بالا (و لو به قیمت کمیت پایین) ارزشش به مراتب بیش­تر از کمیت فراوانی است که کیفیت کمی دارد و این توجه به کیفیت می‌­تواند عزاداری متکی به شور حسینی را، به سمت توجه شعور حسینی پیش ببرد.

 

افزایش استفاده از نمادهای عزا

استفاده از نمادهای مربوط به عزای محرم، از انواع مختلف آن، به صورت خود جوش، توسط مردم و هیئات در محرم امسال قابل توجه بود. محدودی‌ت­ها در برگزاری مراسم، عاشقان امام حسین (علیه السلام) را بر آن داشت تا ارادت خود را به طرق دیگر از جمله سیاه ­پوش کردن سردر خانه­‌ها و نصب پرچم و کتیبه­‌های سیاه عزا، به ساحت اباعبدالله (علیه السلام) ابراز کنند. به گونه­‌ای که بسیاری از خانه‌ها و کوچه، چهره­ای متفاوت از سال­‌های قبل به خود دیدند. رنگ رخسار در و دیوارهای شهر، امسال بیش از هر سال دیگری خبر از سری در درون شهر و خانه­‌هایش می­‌داد. امید که این سنت زیبا در راستای پاسداشت قیام حسینی، در سال‌های آتی نیز برقرار باشد.

 

رونق دینی فضای مجازی

فرصت دیگری که ایجاد شد ورود و فعالیت قابل توجه جوانان مومن و مذهبی در فضای مجازی بود که از سه جنبه دارای اهمیت است:

الف: تعدادی از نیروهای جوان انقلابی و مومن وارد عرصه فضای مجازی شدند که امروز میدان اصلی جنگ و تهاجم فرهنگی است و به عبارتی تعداد سربازان “فعال” ایران اسلامی در این جبهه افزایش یافت.

ب: به تبع این حضور کارکردهای فضای مجازی که تا پیش از این غلبه آن با محتواهای ضد دینی و ضد فرهنگی بود، در این ایام با حضور تعداد بیشتری از کاربرانی که دارای گرایش مذهبی بودند، تبدیل به مکانی برای تبلیغ دین و فرهنگ ایرانی ـ اسلامی و به طور ویژه آموزه‌­های عاشورایی قیام امام حسین (علیه السلام) شد.

ج: با توجه به عدم وجود محدودیت­‌ها در فضای مجازی و با پیش­بینی استقبال مردم از این فضا، زیرساخت‌هایی از جمله سامانه‌های اینترنتی پخش مراسم هیئت­‌ها نیز راه ­اندازی شد که این سامانه‌­ها بعد از  ماه محرم نیز قابل استفاده و بهره­ برداری هستند.

به عبارت دیگر می‌توان گفت محرم امسال، شروع یک انقلاب در فعالیت و ارائه محتوای دینی و مذهبی در بستر فضای مجازی بود. فضایی که مجال فراوان برای کار بیشتر و بیشتر می­‌طلبد و می‌­توان افق روشنی برای این حضور مبارک در نظر گرفت.

 

ارائه الگوی حسینی:

عزاداری کرونایی توانست یک الگوی کامل حسینی را برای همه ابعاد زندگی به نمایش بگذارد. همان­گونه که رهبر انقلاب فرمودند: «این اتّفاقی که افتاد، واقعاً امسال را به عنوان یک پدیده در تاریخ کشور ماندگار کرد»[۲]

برگزاری مراسم­‌های عزاداری با رعایت همه دستورالعمل‌های تعیین شده را می‌توان الگویی کامل از تمدن، قانونمندی و قانون­مداری در یک جامعه دینی دانست. آن هم در شرایطی که در غرب مدعی تمدن، بارها دولت­‌های قدرتمندتر، دست به سرقت محموله‌های دیگر کشورها (ماسک، دستکش و…) زدند و فروشگاه­‌های متعددی، در هرج و مرج، توسط مردم غارت شدند و به معنای واقعی کلمه «غرب وحشی زنده شده.»[۳] در چنین اوضاعی مردم ایران، فرهنگ اصیل و ریشه­‌دار خود را به رخ جهانیان کشیدند.[۴]

این آیین می‌­تواند بهترین الگو برای حضور اجتماعی، همراه با رعایت کامل دستورالعمل­‌ها و الزامات بهداشتی باشد و دیگر دستگاه­‌ها و گروه­‌ها نیز می­‌توانند از تجربه برگزاری هیئت­‌ها استفاده کنند. حتی فراتر از این، می‌­توان با این تجربه موفق، به دنبال طراحی الگوی حسینی به­روز، برای تمام ابعاد زندگی فردی و اجتماعی بود و آن را به عنوان الگوی برتر به تمام جهان معرفی کرد.

همچنین عزاداری با این سبک و سیاق می­‌تواند الگوی خوبی برای برنامه­‌های مهم مذهبی دیگر از جمله پیاده‌­روی اربعین باشد. در صورت ادامه وضعیت همه گیری کرونا تا ایام اربعین، باید به دنبال جایگزینی امن و در عین حال شایسته برای این همایش میلیونی بود و تجربه محرم می­‌تواند در این مسیر بسیار کارگشا باشد. از این جهت که برنامه­‌هایی درخور و سزاوار ایام اربعین برگزار شود و هم سلامتی مردم و عزاداران مراعات شود.

 

پاسخی به شبهه انقضای تاریخ مصرف اسلام

نکته مثبت دیگر نشان دادن قدرت سازگاری دین و مذهب با اجتماع مدرن و لوازم آن است. سال­‌های زیادی است که رسانه­‌های دین­گریز و دین‌ستیز در پی القای این هستند که دین اسلام متعلق به ۱۴۰۰ سال پیش است و مبدا آن هم سرزمین اعراب است. از این رو می­‌گفتند این دین متعلق به همان زمان و مکان است و امکان اجرای دستورات دین در دنیای امروز وجود ندارد و دین، مقتضیات و قوانین آن، قابل انتباق با عقل بشر امروزی و عرف دنیای مدرن امروز را ندارد. به عبارت دیگر تاریخ مصرف آن گذشته است و باید آن را کنار گذاشت و به دنبال جایگزینی برای آن بود. (و یا در خوش­بینانه­‌ترین حالت، دست به تفاسیر به اصطلاح روشن­فکران‌ه­ای زد که در واقع ماهیت دین را دگرگون می­‌کند.)

برگزاری باشکوه عزاداری­‌ها، آن هم با رعایت همه دستورالعمل­‌های بهداشتی، پاسخ نقضی عینی بود به این شبهه و نشان داد که دین قابلیت تطبیق با شئون و لوازم «معقول» زندگی در دنیای مدرن را داراست و هیچ محدودیتی برای زندگی ایجاد نمی‌کند. متقابلا زندگی در دنیای مدرن نیز محدودیتی برای دین­داری ایجاد نمی­‌کند. در واقع این مراسم به نوعی نشانگر این واقعیت بود که دین اسلام دینی زنده است و با عقل، خرد، عرف و قانون قابل تطبیق است و تضادی با آن‌ها ندارد.

 

اصلاح برخی آسیب­‌های عزاداری

در سال‌های گذشته بعضاً در عزاداری­ها و هیئت­ها حق­الناس مراعات نمی‌­شد. از جمله در تجمع و مسدود کردن راه­‌ها و سر و صدا در ساعات پایانی شب با طبل و غیره… اما عزاداری امسال الگوی برتری در مراعات حق الناس از جمله حفظ سلامتی شهروندان ارائه داد. ارزش مراعات پروتکل­‌ها در عزاداری، از جمله استفاده از ماسک در تمام طول برنامه، وقتی مشخص می­‌شود که در کشورهای به اصطلاح متمدن غربی، اخبار تظاهرات­‌های مردمی در مخالفت با الزام استفاده از ماسک در اماکن عمومی، مخابره شد. آسیب دیگری که عزاداری‌­ها بعضا با آن درگیر بودند، اصرار بر طولانی بودن برنامه­های هیئت­‌ها و به طول انجامیدن برخی تا پاسی از شب و نیمه شب بود که  این مساله در محرم امسال بسیار کمتر دیده شد. همچنین ضبح قربانی در معابر که صحنه­‌های بسیار زشتی را ایجاد می‌کرد و با حداقل‌­های بهداشتی و دستورات دینی ناسازگار بود. این سنت ناصواب نیز امسال به حاشیه رفته و کمتر دیده شد. آنچه مهم است تلاش برای بازنگشتن این آسیب­‌ها و ناهنجاری­‌ها به صحنه عزاداری است که توجه و هشیاری برگزارکنندگان مراسم را می‌­طلبد.

 

تقویت معنویت و ارتباط با خدا

دستاورد دیگر برگزاری عزاداری در شرایط اپیدمی کرونا، روی آوردن به ارتباط با خدا و توکل به خداوند و توسل به اهل بیت (علیهم اسلام) است. همان گونه که اهل بیت (علیهم السلام) ما را توصیه کرده­‌اند که در بالایا و گرفتاری­‌ها از خدا و از ولی خدا یاری بخواهیم، مراسم عزاداری فرصتی مغتم برای تحکیم ارتباط با خالق هستی بخش است. هم برای دعا و طلب خلاصی از این بلیه و هم برای کم کردن آثار این بیماری از جمله تقویت روحیه و از بین بردن استرس و اضطراب که به گفته متخصصین امر، در تقویت سیستم ایمنی و عدم ابتلا یا درمان کرونا بسیار تاثیرگذار است.[۵] بر کسی پوشیده نیست که بهترین راه برای کسب آرامش، ارتباط با منبع لایزال قدرت است[۶]. می‌­توان عزاداری را روزنه­‌ای برای تقویت رابطه با خدا و معنویت و قوی شدن در سایه رسیدن به این حقیقت که تا خدا نخواهد هیچ آسیبی به کسی نمی‌رسد،[۷] دانست. آن هم در زمان‌ه­ای که معنویت، بزرگترین گمشده جهان معاصر است. از این رو، می‌­توان پیش­بینی کرد گرایش و توجه به دین و معنویت حقیقی بعد از کرونا، سیر سعودی به خود بگیرد و در مقابل ادیان و معنویت‌های دست­ساز بشر رنگ ببازند و از رونق آن‌ها کاسته شود.

 

نتیجه

با سنجیدن دو سوی این چالش، یعنی توجه به خطرات احتمالی عزاداری در شرایط شیوع بیماری کرونا و لزوم حفظ جان مردم و با ملاحظه اهمیت و ارزش غیرقابل انکار مراسم عزای سیدالشهدا (علیه السلام)، درمی­یابیم که تصمیم­‌گیری در این امر، کار آسانی نیست و نیازمند ملاحظات دقیق می­باشد.

شاید گروهی به سادگی بگویند که باید مراسم عزا تعطیل شود و جان مردم مهم است و عده­ای بگویند که عزاداری مهم­تر است و باید برگزار شود. اما اگر هر دو را دارای درجه بالایی از اهمیت بدانیم و با رویکرد برگزاری مراسم عزاداری همراه با حفظ جان مردم به این چالش نگاه کنیم، می‌­توان با نگاه عاقلانه و تدبیر، تهدیدها را تبدیل به فرصت کرد. آسیب­‌های احتمالی را به حداقل رساند و در مقابل، فرصت­‌های ارزشمندی نیز بدست آورد که در شرایط عادی سابق وجود نداشت.

درک صحیح و نگاه توحیدی به آنچه که پیش آمده و دیدن جنبه­‌های زیبایی آن، در تصمیم گیری صحیح تاثیر فراوانی دارد و بدون این نگاه نمی­‌توان به تصمیم صواب رسید. از اینرو و با ملاحظه موارد مذکور از تهدیدها و فرصت­‌ها، به این نتیجه دست می­‌یابیم که تهدیدها را می­‌توان از پیش رو برداشت و از فرصت­‌های پیش آمده بهترین بهره­ برداری را به عمل آورد.

 

پی‌نوشت:

[۱] Covid 19 virus

 

[۲] بیانات در ارتباط تصویری با رؤسا و مدیران آموزش و پرورش ۱۱/۰۶/۱۳۹۹

[۳] مقام معظم رهبری، سخنرانی تلوزیونی ۲۱/۰۱/۱۳۹۹ (اشاره به گفته­های فرماندار ایالت ایلینوی آمریکا)

[۴] «این مهم است که توجّه کنیم اینها نشانه‌ی عمق فرهنگ اسلامی و رسوخ فرهنگ اسلامی در مردم ما است» مقام معظم رهبری، سخنرانی تلوزیونی ۲۱/۰۱/۱۳۹۹

[۵] «خوشبختانه واسطه‌گری سلامت معنوی در افراد به معنای داشتن ارتباط مثبت با خداوند امید به حل مشکلات با یاری پروردگار و داشتن معنا در زندگی موجب تعدیل اثرات مخرب اضطراب شده است» شیوندی، کامران – حسنوند، فضل الله- تدوین مدل پیامدهای روانشناختی اضطراب ناشی از اپیدمی کرونا ویروس و بررسی نقش میانجیگری سلامت معنوی، فصلنامه فرهنگ مشاوره و روان درمانی، سال یازدهم، شماره ۴۲، تابستان ۱۳۹۹، صفحه ۱ تا ۳۶.

[۶] سوره رعد، آیه ۲۸: الَّذِینَ آمَنُواْ وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِکْرِ اللّهِ أَلاَ بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ: همان کسانى که ایمان آورده‏‌اند و دل‌هایشان به یاد خدا آرام می‌‏گیرد، آگاه باشید که یاد خدا آرام بخش دل هاست.

[۷] سوره توبه، آیه ۵۱: قُلْ لَنْ یُصِیبَنَا إِلَّا مَا کَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا ۚ وَعَلَى اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ: بگو هرگز جز آنچه خدا برای ما خواسته به ما نخواهد رسید، اوست مولای ما، و البته اهل ایمان در هر حال باید بر خدا توکل کنند.

لینک کوتاه مطلب : http://fekrat.net/?p=2318