در گفتگو با مهدی مسائلی بررسی شد؛

حرکت عظیم عاشورایی در منظومه فکری سیدالشهداء

متن عاشورا یک متن سیاسی، اجتماعی و حماسی می‌‌باشد که کمتر مورد توجه واقع شده است و اگر هم تفسیر و بیان گردیده است، به گونه‌‌ای بوده که نمادی عاطفی و حزن‌‌انگیز از عاشورا داشته‌‌اند.

پژوهش‌ها و مطالعات بسیاری پیرامون حرکت عظیم سیدالشهداء در واقعه کربلا صورت گرفته است. «فکرت، رسانه اندیشه و آگاهی» درباره این حرکت بزرگ در منظومه فکری امام حسین(ع) با حجت‌‌الاسلام مهدی مسائلی، محقق حوزه و دانشگاه گفتگویی داشته است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید:

 

* پیش از هر چیز بفرمایید که وقتی از معارف حسینی سخن می‌رود، به‌طور آشکار مقصود چیست؟

باسمه تعالی؛ با سلام و تقدیم احترام خدمت خوانندگان محترم رسانه فکرت. در پاسخ به این سؤال باید عرض نمایم که قیام امام حسین(ع) و حرکت ایشان از مدینه تا کربلا، بر مقوله امر به معروف و نهی از منکر و عدم پذیرش بیعت یزید استوار می‌‌باشد. البته بیعت با یزید ممکن است گاهی صرف عدم پذیرش باشد و گاهی نیز به صورت قیام و تشکیل حکومت اسلامی از مکه تا کربلا گردد و سپس دفاع از وجود مقدس اهل‌‌بیت(ع) و خود امام حسین(ع) تفسیر می‌‌شود؛ لکن به تعبیری می‌‌توان همه‌‌ی این اقدامات را بر مقوله امر به معروف و نهی از منکر استوار بدانیم. با توجه به این اقدامات، مراحل مختلفی را می‌‌توان در سیره امام حسین(ع) تعریف نماییم که حتی ایده تشکیل حکومت و بیعتی که مردم کوفه نسبت به امام حسین(ع) داشتند، در این قضیه مراحل بالاتری را اقتضا و تشکیل داد؛ لکن همه این موارد بر آموزه‌‌های سیاسی استوار می‌‌باشد. امر به معروف و نهی از منکر یک رفتار اجتماعی – سیاسی می‌‌باشد که ما اگر از معارف حسینی صحبت به میان می‌‌آوریم؛ آن متن معارف حسینی بر اساس یک آموزه سیاسی و حرکت اجتماعی است که باید نسبت به آن توجه داشته باشیم.

* از آنجا که معارف حسینی کل میراث نوشتاری و گفتاری را درباره امام حسین (ع) و نهضت ایشان در طول تاریخ در برمی‌گیرد، آیا از طریق این معارف می‌توان به شناخت درست و دقیق نهضت حسینی پرداخت؟

بله؛ اگر ما جامعیت بیانات و سیره امام حسین(ع) را از مدینه تا کربلا مورد تحلیل و بررسی قرار دهیم و در یک مجموعه خوب و کاملی ملاحظه نماییم و سپس آن‌‌ها را بر قرآن و سنت عرضه داریم؛ قطعاً چنین اقدامتی سبب می‌‌شود تا به نگاه جامع از معارف حسینی(ع) دست پیدا نماییم. امام حسین(ع) بر اساس قرآن، سنت، عقل و فطرت بشری صحبت کردند که لازم است آن‌‌ها را تحلیل نماییم. البته اگر تحلیل ما مقطعی باشد و بر قرآن و سنت عرضه نگردد؛ ممکن است انحرافاتی را به‌‌وجود بیاورد که آن‌‌ها ما را از نهضت حسینی(ع) دور نماید.

* معارف حسینی از سویه‌ها و جنبه‌های تاریخی دور شده‌اند و عناصری بر آنها غلبه کرده‌اند که ما را از آن حرکت اصیل عاشورایی دور ساخته‌اند. دلایل این امر به نظر شما چیست؟ تصویری که برخی از امام حسین(ع) و قیام وی عرضه می‌دارند، خیلی با واقعیت تاریخی مطابقت ندارد؛ آیا این جمله درست است؟

برداشت متفاوت و عاطفی از امام حسین(ع) و عاشورا، موجب شده است که ما از جوانب تاریخی و واقعی عاشورا دور شویم. حال کسانی که عاشورا را ترویج می‌‌کردند (مخصوصاً در سده‌‌های اخیر و حکومت‌‌هایی که وجود داشتند) چندان در پی الگوگیری سیاسی از عاشورا نبودند و جوانب عاطفی و حزن عاشورایی برای آن‌‌ها بیشتر مورد توجه بود و حمایت بیشتری نسبت به این قضایا داشتند. البته متن عاشورا یک متن سیاسی، اجتماعی و حماسی می‌‌باشد که کمتر مورد توجه واقع شده است و اگر هم تفسیر و بیان گردیده است، به گونه‌‌ای بوده که نمادی عاطفی و حزن‌‌انگیز از عاشورا داشته‌‌اند. این مطلب در مقاتلی که از عاشورا نوشته شده است، بسیار پررنگ است و کمتر در کتب تاریخی بدان پرداخته شده است.

در سده‌‌های اخیر همه کتاب‌‌هایی که وجود دارند، عنوان مقتل بر آن‌‌ها برجستگی دارد. این کتاب‌‌ها نمی‌‌خواهند که گزارش تاریخی داشته باشند تا خواننده برداشت سیاسی و اجتماعی داشته باشد؛ بلکه می‌‌خواهند مخاطبین از عاشورا برداشت روضه‌‌خوانی، مصیب‌‌خوانی و گریه از عاشورا داشته باشند. لذا کتبی که در سده‌‌های قبل‌‌تر یافت می‌‌شود، بیشتر جنبه و گزارش خود عاشورا را دارند؛ لکن هرچه تاریخ به جلوتر می‌‌آید، عنوان مقتل بیشتر و بیشتر پررنگ می‌‌شود و این عنوان، امر را بسیار برای ما تبیین می‌‌نماید که چه جنبه‌‌ای از عاشورا مورد توجه قرار گرفته است.

در مورد قسمت دوم این سؤال نیز باید گفت وقتی ما مقتل نام‌‌گذاری می‌‌کنیم، بیشتر آن قسمت شهادت امام حسین(ع) و شرح سختی‌‌ها بیشتر نمایان است و آن عقبه‌‌ای که در مدینه و مکه وجود دارد و نیز بیانات سیاسی – اجتماعی امام حسین(ع) کمتر مورد توجه است و این موجب می‌‌شود که تصور ما تصوری کامل نباشد و حتی اگر صحبتی پیرامون این مطلب می‌‌کنیم که امام حسین(ع) آیا دفاع کردند یا قیام؟ به دلیل این‌‌ است که تصور ما از نقد و بررسی حرکت امام حسین(ع) و نهضت عاشورا به صورت مقطعی است، یعنی برخی آمدند و از کربلا تا شهادت امام حسین(ع) را در نظر گرفته‌‌اند و آن‌‌را مورد بررسی قرار دادند. برخی دیگر به عقب‌‌تر رفتند و از مکه تا کربلا را تحلیل و بررسی کردند. اما برخی دیگر آمده‌‌اند یک مجموعه منظمی از مکه تا کربلا را در نظر گرفتند. البته برخی دیگر عقب‌‌تر آمدند؛ چرا که سیاست امام حسین(ع) و حرکت ایشان، حرکتی است مبتنی بر صلح امام حسن(ع) و اسلام علوی که امیرالمؤمنین تشکیل دادند؛ لذا اگر ما این‌‌ها را در امتداد هم بدانیم، مقداری تصور و تفسیر ما واقعی‌‌تر خواهد بود و قطعاً مطابق آن‌‌چیزی می‌‌باشد که اهل‌‌بیت(ع) در نظر داشتند، می‌‌شود.

* به نظر می‌رسد که منابع تاریخی نزدیک‌تر به واقعه عاشورا که در سده‌های سوم و چهارم شکل گرفتند، امروزه یا کمتر در دسترس هستند یا به دلایلی از میان رفته‌اند. به نظر شما چگونه می‌توان در غیاب یا کمبود این منابع، معارف اصیل حسینی را بازسازی کرد؟

منابع تاریخی با وجود اندک بودن، می‌‌توانند یک دید واقع‌‌گرایانه‌‌ای پیرامون عاشورا و نهضت حسینی(ع) به ما عطا نمایند؛ لکن غالب شدن منابع متعدد با نگرش‌‌های خاص (روضه‌‌خوانی، برجستگی اندوه عاشورا) موجب عدم توجه به منابع متعدد می‌‌شود. بنابراین وقتی یک روضه یا مصیبتی داشته باشیم که اندوه آن بسیار بالاتر باشد، بزم بسیاری از مردم این خواهد بود که شدت حزن و اندوه بیشتر باشد. حال امروزه ما کارکرد بیان وقایع عاشورا را نیز به دست مداحان و روضه‌‌خوانان داده‌‌ایم که آن‌‌ها برایشان گزارشات اندوهی از عاشورا و مصیبت‌‌های عاشورا اعتبار را بیشتر و بیشتر می‌‌کند. بنابراین ما باید سعی داشته باشیم که تحلیل‌‌های مبتنی بر واقعیت را به صورت علمی به‌‌کار بگیریم – چرا که در سال‌‌های اخیر تلاش‌‌های بسیار زیادی در بازسازی مقاتل گردیده است – و از آن‌‌ها استفاده نماییم و در یک بسته کاملی عاشورا را به مردم و مخاطبین ارائه دهیم.

* از دید شما، مهم‌ترین آسیبی که امروزه بر سر راه تدوین درست معارف حسینی وجود دارد، چیست؟

امروزه مهم‌‌ترین آسیب موجود بر سر راه معارف حسینی، نگرش‌‌هایی می‌‌باشد که نسبت به عاشورا وجود دارد. نگرش‌‌های عرفانی و باطنی‌‌ که بر نگرش عاشورایی غالب شده است. اگر چه بعد از انقلاب اسلامی، یک حرکت سیاسی – اجتماعی داشتیم که توجه به نهضت عاشورا را از این جهت فرا می‌‌خواند؛ لکن هنوز نتوانسته است نگرش‌‌هایی که وجود داشته است و غالب بوده بر تفسیر از عاشورا را تغییر دهد. البته در برداشت سیاسی – اجتماعی از عاشورا نیز ممکن است ما اگر توجه‌‌مان به ملاک‌‌های قرآنی و سنت پیامبر اکرم(ص) و روش و سیره امام علی(ع) نباشد و عاشورا را به نگاه خاص خودمان بنگریم؛ قطعاً سبب می‌‌شود که برداشت‌‌های متحجرانه‌‌ای از عاشورا به لحاظ سیاسی – اجتماعی داشته باشیم.

امروزه باید عاشورا در بستر خود مورد تحلیل قرار گیرد و برداشت عاقلانه و مبتنی بر سیره پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین(ع) از عاشورا، می‌‌تواند ما را به واقعیت‌‌های اجتماعی و سیاسی والایی رهنمون سازد و قطعاً این اقدام، پای آسیب‌‌های عرض شده را می‌‌بنند.

* ضمن تشکر از شما استاد محترم که این دعوت را پذیرفتید. در پایان چنان‌‌چه نکته‌‌ای وجود دارد که در سؤالات به آن پرداخته نشده است؛ بفرمایید.

نکته‌‌ی پایانی که ضروری است به آن تأکید نمایم، این است که عاشورا و معارف حسینی(ع) یک رویکرد و نسبت مهمی از تشیع سیاسی می‌‌باشد. تشیع سیاسی یک قسمتی است که می‌‌تواند مورد الگوگیری – نه‌‌تنها شیعیان، بلکه اهل‌‌سنت، مسلمانان غیرشیعه و حتی کسانی که دین اسلام را قبول ندارد – واقع شود و آگاهی‌‌های سیاسی و اجتماعی منطبق بر آموزه‌‌های اسلامی و حتی انسانی را به آن‌‌ها انتقال دهد. گاهی اوقات حتی در قرون اخیر، آموزه‌‌های عاشورایی مقداری تبدیل به مناسک و شعائر شیعی گشته است و اندیشمندان راهی برای انتقال این مفاهیم نپیمودند و گام‌‌هایی در مسیر طی نکردند. البته بعد از انقلاب اسلامی مقداری توجه به این مسئله به‌‌وجود آمده است؛ لکن لازم است ما تبیین بیشتری نسبت به این قضیه داشته باشیم. در اهل‌‌سنت اگرچه اختلاف نظری در قضایای مختلف داریم؛ لکن بر سر اصلِ قضیه عاشورا و موضع‌‌گیری امام حسین(ع)، مسئله‌‌ی فرقه‌‌ای مطرح نبوده و مانع تقابل مذهبی در فهم عاشورا وجود ندارد. حتی اگر در سطح کلان‌‌تر بنگریم، در مسئله ادیان دیگر می‌‌توان قضیه عاشورا را بهتر تبیین کرد؛ اگر ما در این زمینه فقط قصد هدایت‌‌گری و تبیین معارف حسینی را داشته باشیم و نخواهیم در این میدان نیز از ظرفیت‌‌های عاشورایی برای امور فرقه‌‌ای استفاده نماییم که گاهی اوقات همین رنگ مذهبی زدن به عاشورا و معارف حسینی(ع) موجب می‌‌شود انتقال و گسترش این مسائل محدود گردد و مانع برای آن به‌‌وجود بیاید.

لینک کوتاه مطلب : http://fekrat.net/?p=10295