زن در اجتماع از منظر آیت الله مصباح یزدی

ما در اسلام وظايف زن و مرد جدا از هم نداريم در مسائل سياسى و اجتماعى فقط يك فرق ميان زن‌ها و مردها در مسايل اجتماعى وجود دارد آن مسايل واجب اجتماعى شان در آن وظايف. و آن شركت در جهاد ابتدائى است اگر جهاد ابتدائى در اين زمان‌ها ميسر باشد كه خود مقدارى مورد اختلاف است نظر حصرت امام اين است كه از اختصاصات امام معصوم است جهاد ابتدائى.

استقلال زنان در تصمیم گیری های اجتماعی و سیاسی

همان‌گونه که مردان در فعّالیت‌هاى اجتماعى و سیاسى مستقلّند، زنان نیز استقلال اجتماعى و سیاسى دارند، نه این‌که تابع مردان باشند. تا آن‌جا که تفاوت‌هاى جسمى و روانى و حکمت الاهى چیزى را اقتضا نکند، آنان به طور یکسان در شؤون اجتماعى، حقّ مشارکت دارند. بهترین آیه‌هایى که بر استقلال زنان در امور اجتماعى ـ سیاسى دلالت مى‌کند، آیه‌هاى ۱۰ و ۱۲ از سوره ممتحنه است که مى‌فرماید:

اى کسانى که ایمان آورده‌اید! هنگامى که زنانِ با ایمان براى هجرت نزد شما آیند، آن‌ها را آزمایش کنید ـ خداوند به ایمانشان آگاه‌تر است ـ هرگاه آنان را مؤمن یافتید، آن‌ها را به سوى کافران باز نگردانید. نه آن‌ها براى کافران حلالند و نه کافران براى آن‌ها حلال، و آن‌چه را همسران آن‌ها [براى ازدواج با این زنان] پرداخته‌اند، به آنان بپردازید و…

اى پیامبر! هنگامى که زنان مؤمن نزد تو آیند تا با تو بیعت کنند که چیزى را شریک خدا قرار ندهند؛ دزدى و زنا نکنند؛ فرزندان خود را نکشند؛ تهمت و افترایى پیش دست و پاى خود نیاورند [= به شوهرانشان، جز فرزندان خودِ ایشان را نسبت ندهند] و در هیچ کار شایسته‌اى مخالفتِ فرمان تو نکنند، با آن‌ها بیعت کن و براى آنان از درگاه خداوند آمرزش بطلب که خداوند آمرزنده و مهربان است.(۱)

 

وظایف اجتماعی مشترک میان زنان و مردان

ما در اسلام وظایف زن و مرد جدا از هم نداریم در مسائل سیاسى و اجتماعى فقط یک فرق میان زن‌ها و مردها است در مسایل اجتماعى وجود دارد آن مسایل واجب اجتماعى شان در آن وظایف. و آن شرکت در جهاد ابتدائى است اگر جهاد ابتدائى در این زمان‌ها میسر باشد که خود مقدارى مورد اختلاف است نظر حصرت امام این است که از اختصاصات امام معصوم است جهاد ابتدائى. اگر بنا بود جهاد ابتدائى باشد خواهران درآن شرکت ندارند آن مخصوص برادران است اما جهادهاى دفاعى هیچ فرقى بین زن ومرد نیست اگر نیازى بود زنها هم باید شرکت کنند.(۲)

دفاع از مقدسات دین این اختصاص به مردها ندارد مرد و زن هر دو مساوى هستند براى مسلمان است شخص مسلمان از دینش  باید دفاع کند اگر تجاوزى به مقدسات دینى شد همه مسئول هستند چه مرد چه زن وقتى امام فرمودند قتل سلمان رشدى واجب است نگفتند مردها باید بکشند زن هم اگر توانست باید این کار را بکند دفاع از مقدسات دین است بى احترامى به دین باید جلویش گرفته بشود چه به وسیله مرد چه زن فرق نمىی‌کند  دفاع از ارزش‌هاى اسلامى از نظام اسلامى بین مرد و زن فرقى نمىی‌کند کسانى اگر خواستند حکومت اسلامى را براندازد آن روى پیشانى مردها ننوشته‏‌اند که آنها باید مبارزه کنند مرد وزن فرقى نمى‏‌کند دخترى که به تکلیف رسیده پسرى که به کلیف رسیده تا پیرزن و پیرمرد هر جا به هر صورتى که بتواند باید از نظامشان حمایت کنند یک دفاع واجب یک جهاد واجب است بر همه.

هیچ فرقى نمی‌کند و جهاد فرهنگى که امروز ما چندین سال است مورد خطاب و تاکید مقام معظم رهبرى قرار گرفتیم که این را سبک نشمارید مسأله بسیار جدى است. این فرقى نمى‏‌کند براى مرد و زن مبارزه با تهاجم فرهنگى بر مرد و زن یکسان واجب است. مقاله می‌توانند بنویسند هر دو. سخنرانى مى‏توانند بکنند. لازم باشد تظاهرات کنند. هر نوع کارى براى مبارزه با تهاجم فرهنگى در مورد مرد و زن یکسان است. هیچ فرقى نیست شاهدش حضرت زهرا(س) براى دفاع از ولایت مگر گفتند چون من زن هستم بر من واجب نیست. چه فرقى بین زن و مرد است بنابراین ما وظیفه خاصى براى دفاع از ولایت از نظام بر عهده مرد یا بر عهده زن نداریم .(۳)

بله شرایط اجتماعى گاهى ایجاب مى‌کند که در بعضى از قسمت‌ها مردها بیشتر فعال باشند یا پیش قدم باشند گاهى ایجاب مى‌کند زنها پیش قدم باشند یا نه در حیطه مردها مردها فعالیت کنند در محیط زن‌ها، زن‌ها فعالیت کنند این یک نوع تقسیم کار است تقسیم منصفانه کار است و الا در اصل مسأله فرقى نمی‌کند دفاع از نظام اسلامى از فرهنگ اسلامى از ارزش‌هاى اسلامى بر فرد فرد مسلمانان واجب است هیچ فرقى بین مرد و زن نیست.

هدایت انسان‌ها در درجه اول به وسیله انبیاء و بعد به وسیله ائمه اطهار و اوصیائشان صلوات اللّه علیهم اجمعین بعد هم بوسیله علما انجام بگیرد و به همین مناسبت ورثه الانبیاء یا خلفاء اللّه نامیده شدند که روایات فراوانى در این زمینه هست آن چه لازم است من در این جلسه خدمت شما عرض بکنم این است که این علماء اختصاص به مردان عالم ندارد هر کسى که از علوم اهل بیت بهره‏مند باشد او مصداق علماى شیعه هست و وظیفه‏اى که مردهاى عالم دارند بر عهده زنهاى عالم هم هست همانطور که همه مردم موظفند دینشان را یاد بگیرند چه مرد باشند چه زن تعلیم دادن دین هم به دیگران اختصاص به مردها ندارد خانمها هم در این قسمت باید مشارکت داشته باشند و این وظیفه‏‌اى است که هم از باب ارشاد جاهل هم به عنوان دعوت الى الخیر و هم به عنوان امر به معروف و نهى از منکر بر مرد و زن یکسان ناظم است(۴)

همانطور که پیش از این گفته شد؛ زنان و مردان علاوه بر وظایف فردی که اقتضای ویژگی‌های تکوینی شان است؛ در بسیاری از وظایف و فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی با مردان اشتراک دارند. از مهمترین آن‌ها شرکت در جهاد‌های دفاعی اعم از جهاد نظامی و جهاد فرهنگی است که بر زن و مرد هر دو واجب است.

اگرچه شرکت در جهاد ابتدایی بر زنان واجب نیست؛ اما زمانی که تمامیت حاکمیت اسلامی و اعتقادات و فرهنگ و ارزش‌های اسلامی در خطر باشد، زن و مرد هر دو موظف به شرکت جهاد دفاعی هستند.

وظیفه‌ی دفاع از مقدسات دینی، دفاع از نظام اسلامی، مبارزه با تهاجمات فرهنگی و مانند اینها، منحصر در مردان نیست. اگرچه ممکن است به اقتضای طبیعت جنس زنان و مردان و به مقتضای شرایط اجتماعی گوناگون، هر یک در بخش‌هایی فعالیت بیشتری داشته باشند و در بخش‌هایی کمتر، و نوع فعالیت آنان در این مجاهدات متفاوت باشد؛ اما فرد فرد مسلمانان در برابر این امور شرعا مسئولیت دارند و مسئولیت آن تنها بعهده مردان نیست.

هنگامی که به مقدسات و شعایر دینی تجاوز یا اهانتی صورت گیرد، یا اگر تعرضی به نظام و حکومت اسلامی انجام شود، و یا  ارزشهای اسلامی در معرض تضعیف و سستی قرار گردد، در همه اینها بر مرد و زن، از دختران و پسران مکلف تا پیرزن و پیرمرد مسلمان ، بر همه واجب است تا برای دفاع از عقاید و ارزشها و نظام اسلامی وارد جهاد فرهنگی و دفاعی شوند. بعنوان مثال زمانی که حضرت امام خمینی ره حکم ارتداد و قتل سلمان رشدی را بعلت اهانت به مقدسات دینی  صادر کردند، فرمودند بر همه مسلمانان واجب)کفایی( است که این حکم را اجرا کنند، و اجرای این حکم را منحصر در مردان ندانسته و بلکه مرد و زن هر دو را مکلف به اجرای این حکم فرمودند.

جهاد دفاعی البته منحصر در جهاد نظامی و مسلح نیست، بلکه هر یک از زن و مرد در جهاد دفاعی و فرهنگی موظفند به هر طریق موثر و ممکن در این جهاد مشارکت کنند.

زنان نیز میتوانند با سخنرانی، نوشتن مقاله و کتب، شرکت در تظاهرات و یا هر گونه فعالیت روشنگرانه در این جهاد دفاعی و فرهنگی مشارکت داشته باشند، همانگونه که حضرت زهرا سلام الله علیها هنگامی که امر ولایت را در خطر دیدند، وارد میدان شده و با سخنرانی و گفتگوهای روشنگرانه با مردم در این راه کوشیدند و در جهاد دفاع از ولایت، فرزند شش ماهه خود را نیز فدا کردند.

نه تنها وظیفه دفاع از ارزش‌ها و مقدسات دینی؛ بلکه هدایت و تعلیم دین نیز بر زنان و مردان هر دو واجب است. چنانکه در روایات آمده وظیفه‌ی تعلیم و تربیت و هدایت انسانها بعد از پیامبران و امامان بر عهده ی عالمان دین است و عالم دین اختصاص به مردان ندارد و مردان و زنان عالم هر دو را شامل می‌شود. بعبارت دیگر، همانگونه که یادگیری مسائل دینی بر هر مرد و زن مسلمانی واجب است، تعلیم و آموزش مسائل و احکام دین هم اختصاص به مردان ندارد و وظیفه‌ای بر دوش بانوان عالم نیز می باشد.

 

حضور اجتماعی زن، ترجیح امر واجب  بر مستحب

آن حدیث را همه شنیدید که پیغمبر اکرم در مسجدى روزى از اصحاب سؤال کردند که براى زن چه بهتر از همه چیز است مردها هر کس یک چیزى گفت حضرت جواب کافى ندانستند در این بین حضرت سلمان بلند شد و رفت در منزل ایشان چون خانه حضرت فاطمه با مسجد به هم وصل بود دیوار به دیوار بود سلمان از حضرت زهرا سؤال فرمود که پیغمبر اکرم این سؤال را کردند چه جواب بدهم، فرمود بهترین چیز  براى زن این است که نه مرد نامحرم او را ببیند و نه او مرد نامحرم را ببیند سلمان برگشت و به پیغمبر عرض کرد و حضرت فرمودند فداها ابوها، جان من فداى دخترم، این مسلماً یک ارزش اخلاقى است هر قدر مرد و زن نامحرم کمتر با هم تماس داشته باشند حتى کمتر همدیگر را ببینند حتى جایى که دیدنش جایز است این مطلوب است چون زمینه نفوذ شیطان است هر چه خود را از جایگاه وساوس شیطانى دور بدار بهتر است اما این مستحب است اگر بنا شد تکلیف واجبى با امر مستحبى مزاحمت داشته باشد انسان بخواهد مسأله شرعى خود را یاد بگیرد یا یک تکلیف اجتماعى شرعى انجام دهد کارهاى بسیجى و آموزش نظامى، یا درسى بخواند که واجب است است این با رعایت آن نکته اخلاقى که فرمود نه مرد او را ببیند نه او مرد را، نمىی‌سازد اما این تکلیف واجب است و آن مستحب. بسیارى از تکالیف امروز براى زن واجب است آموختن بسیارى از علوم براى آنها واجب است ولو پیش مردها، حتى آموزش نظامى و چیزهاى دیگر گاهى براى دفاع واجب است درست است که زن جهاد ابتدایى نباید برود ولى دفاع که هست، ضرورت پیدا کرد زن باید دفاع کند این تکالیف واجب با نشستن در خانه که نه مردى او را ببیند و نه او مرد را ببیند نمىی‌سازد کدام مقدم است؟ تکلیف واجب. بعضى توجه ندارند خیال مى‌کنند آن ارزش مطلقى است و همه جا باید رعایت شود این شدنى نیست ملاحظه فرمودید که خود حضرت زهرا براى احقاق حق به مسجد آمدند خطبه خواندند براى خلیفه دوم مشاجره کردند.

همانطورى که در تاریخ آمده است که حضرت زینب آن سخنرانى را ایراد کردند و آن بیانات را فرمودند و با یزید و ابن‏زیاد بحث کردند این نمىی‌شد که مرد او را نبیند آن اصل اخلاقى است مادامى که تکلیف واجب‏ترى یا اعمى نباشد اگر تکلیف واجب حتى یک مستحب اقوى نباشد.(۵)

در روایت آمده است که حضرت زهرا سلام الله علیها در جواب پیامبر که از اصحاب سوال کردند «برای زن چه چیز از همه بهتر است؟» فرمودند برای زن بهتر آنست که مردی او را نبیند و او نیز مردی را نبیند.

اما این مساله یک ارزش اخلاقی است و مسلم است هرچقدر مرد و زن کمتر در تماس باشند و کمتر در معرض دید یکدیگر قرار بگیرند بهتر است، زیرا دیدارها و تماس‌های غیر ضرور زمینه‌ی نفوذ شیطان را فراهم می‌کند. اما این یک امر مستحب است و زمانی که امر واجبی در تزاحم با آن قرار بگیرد مسلما امر واجب بر امر مستحب تقدم دارد.

فعالیت‌هایی چون یادگیری احکام و مسایل شرعی و یا علم آموزی دروس و علوم واجب، یا فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی و حتی آموزش‎های نظامی برای آمادگی جهاد دفاعی که امروزه همه به قدر کفایت برای زنان لازم است، ولو اینکه لازم شود نزد مردان چنین اموزش‌هایی را ببیند؛ ظاهرا با آن امر مستحب که مردی او را نبیند و او نیز مردی را نبیند، در تزاحم است و آنچه مسلم است ترجیح این امور واجب بر آن امر مستحب خواهد بود، و اگر تصور شود آن امر مستحب ارزش مطلقی است که باید همه جا رعایت شود، باطل و غیر ممکن خواهد بود.

کما اینکه در تاریخ داریم حضرت زهرا سلام الله علیها برای دفاع از امر ولایت به مسجد می روند و خطبه می‌خوانند؛ و نیز حضرت زینب سلام الله که در مجلس دشمنان اهلبیت به جهت روشنگری با یزید و ابن زیاد بحث می کنند؛ حکایت از لزوم ترجیح این امور واجب بر آن امر مستحب دارد.

 

جایگاه اجتماعی زنان پس از انقلاب اسلامی

از برکات انقلاب همین است که زمینه اولاً زمینه تحصیلات دینى براى خواهران فراهم شد ثانیا نسبت شرکت کنندگان خواهران در دانشگاه‌ها و همچنین در حوزه‏‌ها حالا آن جایش را گفتیم این جا هم بگوییم قبل از انقلاب اصلاً ما حوزه‏اى براى خواهران نداشتیم هیچ جا، اگر یکى دو تا طرف از طرفین خواهران تحصیلات دینى داشتند به این مدار که مى‏رسیدند خیلى چشمگیر بود و مورد توجه واقع مى‏شدند اگر شنیده باشید آن زمانها یک خانمى بودند در اصفهان به نام خانم امین، که ایشان تحصیلات دینى داشتند پدرشان از ثروتمندان اصفهان بود و استاد خصوصى براى ایشان گرفته بود که در منزل مى‏آمدند به ایشان تدریس مى‏کردند تا به پایه اجتهاد رسیده بودند. کتابهایى ایشان نوشتند یک چهل حدیثى دارند کتابهاى عرفانى دارند الواردات القلبیه کتابى درباره معاد دارند آن چه که همچون یک فرد منحصر به فردى بود در آن زمان یک خواهرى که تحصیلات علوم دینى داشت حالا اصلاً امکان حوزه خواهران نمى‏دانم تحصیلات دینى اصلاً مطرح نبود بله بعد از انقلاب همه این سدها شکسته شد هم امکان دانشگاهى براى خواهران بسیار راحت شد و انگیزه زیاد براى این کار فراهم شد که امروز الان ملاحظه مى‏فرمایید درصد شرکت کنندگان خواهر در دانشگاهها خیلى بیشتر از برادران است ثانیا امکان تحصیلات حوزوى و دینى براى خواهران فراهم شد که ما الان در بسیارى از شهرهامان حوزه‏‌هاى خواهران پر رونق‏تر از حوزه‏‌هاى برادران است. در شهرهایى هستند که مثلاً حوزه خواهران دویست سیصد نفر طلبه دارد ولى حوزه برادران هفتاد هشتاد نفر صد نفر، چند برابر حوزه برادران، این از نظر کمى از نظر کیفى هم تقریبا تا آن جایى که من اطلاع دارم دانشجویان خواهر جدى‏تر و کوشاتر و تحصیلاتشان بهتر از برادران است در زمینه‏‌هاى دیگر از جمله زمینه هایى که هیچ مثلاً آدم احتمال نمى‏داد که خواهران بتوانند حضور داشته باشند در زمینه اکتشافات علمى و المپیادها و اینها بود یکى هم در زمینه جبهه و جنگ و فعالیت‌هایى براى پشت جبهه و از این قبیل، قطعا خواهرانى بودند الان هم هستند که اگر شرکت مستقیم در جبهه برایشان جایز باشد یا تأکید مى‏شد آنها پیش از برادران حضور داشتند. و اینها همه در سایه دمیده شدن یک روح الهى و معنوى در جامعه ماست که مظهرش وجود حضرت امام رضوان اللّه علیه و بعد هم جانشین شایسته ایشان است.(۶)

آن پنجاه شصت سال قبل بنده یادم هست اوائل طلبگی خودم می‌شنیدیم که در کل ایران در کل ایران یک خانم تحصیل‌کرده‌ای در اصفهان هستند که ایشان کتاب‌هایی نوشتند درباره اسلام و این‌ها و حتی اجازه اجتهاد دارند یعنی در کل ایران اگر می‌خواستند یک زن تحصیل‌کرده دینی را معرفی کنند فقط همین خانم اصفهان بود هیچ جای دیگر نه امکان تحصیل برای خانم‌ها بود و نه عالم تحصیل کرده‌ای وجود داشت حالا می‌فرماید آن قدر مراجعات هست که ما نمی‌توانیم پاسخ بدهیم حقیقتا هم همین طور هست این امکانی که برای خانم‌ها به خصوص فراهم شده یک نعمت مضاعفی است اگر حوزه‌ها تشکیل می‌شد آبرومند هم بود هم از نظر کمیت هم از نظر کیفیت اما خانم‌ها شرکت نداشتند باز چنین جلسه‌ای تشکیل نمی‌شد بعد از نهضت حضرت امام یواش یواش در قم یک جمعی از خواهران جمع شدند و یک مدرسه‌ای را که بیشتر اوقاتش را یعنی بعد از اندکی مرحوم آقای قدوسی رهبری می‌کردند و اداره می‌کردند مدیریتش را می‌کردند بعد از انقلاب دیگر توسعه پیدا کرد و مدارس بزرگی و جامعه‌الزهرا تشکیل شد و در شهرستان‌ها نماینده‌ها و حتی در بعضی از شهرستان‌ها من اطلاع دارم که حوزه‌‌های خواهران از حوزه‌های برادران پر رونق‌تر است هم از لحاظ تعداد دانشجویان و هم از لحاظ کیفیت کارشان و تحقیق و پژوهش‌شان این نعمت بخش دیگری باب دیگری از نعمت‌هاست که احتیاج دارد توجه داشته باشیم به خصوص شما خانم‌ها و خدا را شکر کنید که به برکت انقلاب این امکانات برای شماها فراهم شده که تحصیل کنید.(۷)

به برکت انقلاب و دمیده شدن روح الهی و معنوی که در وجود حضرت امام خمینی ره تجلی کرد؛ زنان و دختران مسلمان در کشور ما، چه در عرصه های علم و دانش و چه پایگاه ها و مراکز اجتماعی و سیاسی و فرهنگی کشور جایگاه ویژه ای پیدا کردند. اکنون دانشگاهها و حوزه های علمیه ی کشور در پذیرش دانشجو و طلاب زن با مردان برابری می کند و بلکه بعضا تعداد خواهران دانشجو و محصل از مردان بیشتر است. درحالیکه قبل از انقلاب مراکز دانشگاهی تقریبا خالی از دانشجویان زن بود و کسی  تصور نمیکرد زنان بتوانند همپای مردان در المپیاد ها و اکتشافات علمی و فعالیت های پژوهشی مشارکت داشته باشند.

همچنین قبل از انقلاب جایی تحت عنوان حوزه های علمیه خواهران وجود نداشت و اگر زنی قصد تحصیل علوم دینی داشت لازم بود بصورت شخصی و خصوصی آموزش ببیند. نمونه ی آن، بانو مجتهده امین بودند که علوم دینی را تا اجتهاد بطور خصوصی آموزش دیده و کتب عرفانی چون چون چهل حدیث و الواردات القلبیه را نوشتند، و از آنجایی که این اتفاق در زمان خود نادر بود بسیار مورد جلب توجه قرار گرفت. اما اکنون می بینیم در شهر شهر ایران اسلامی و به برکت انقلاب امام خمینی  حوزه های علمه خواهران و دانشگاههای مهم کشور به همان اندازه و بلکه بیشتر از برادران ، برای تربیت زنان طالب علم و دانش تلاش می کنند.

نه تنها در عرصه علم و دانش، که نیز در تمامی عرصه های مهم اجتماعی و فرهنگی و مدیریتی، زنان مسلمان علاوه بر رسیدگی به امر مهم خانواده؛ دوشادوش مردان در صحنه حاضر هستند و همچون مردان در پیش برد اهداف انقلاب و نظام اسلامی سهیم اند. در حالیکه قبل از انقلاب زنان کشور در عرصه های مهم کشور چنین جایگاه و پایگاهی نداشتند و این همه به جهت اعتلای جایگاه زن در حاکمیت  اسلام در کشور به رهبری امام خمینی ره بوده است.

 

پی‌نوشت:

  1. کتاب پرسشها و پاسخ ها ۲۷۳
  2. بیانات آیه اللّه‏ مصباح در جمع پزشکان سمینار کوثر شیراز ۲۹/۶/۷۹
  3. بیانات آیه اللّه‏ مصباح در جمع پزشکان سمینار کوثر شیراز ۲۹/۶/۷۹
  4. بیانات آیت اللّه‏ مصباح در جمع پزشکان سمینار کوثر شیراز۷۹/۶/۲۹
  5. پاسخ و پرسش طرح ولایت تکمیلى در مشهد۱۴/۵/۷
  6. در جمع خواهران دانشگاهى آزاد غرب کشور مورخ:۸۳/۷/۷
  7. در جمع طلاب خواهر جدید الورود حوزه علمیه استان البرز ۷/۷/۸۳
لینک کوتاه مطلب : http://fekrat.net/?p=3348