اثری به قلم از زهرا امین مجد؛

معرفی کتاب «الهیات جنسیتی»

کتاب الهیات جنسیتی که از سوی انتشارات فرهنگ و اندیشه اسلامی به رشته تحریر درآمده است، درصدد است تا به تبیین ماهیت الهیات جنسیتی پرداخته و اثبات کند پرداختن به اکثر مسائل زنان در معنی موسع آن کاری کلامی است.

«فکرت، رسانه اندیشه و آگاهی»؛ با گذشت زمان و در طول تاریخ در حوزه مطالعات دینی دانش‌‌های زیادی شکل گرفته است که ابتدا در محدودۀ علوم دینی و مطالعات اسلامی نبوده است. اما تنوع در موضوع و روش و بروز شبهات جدیدتر باعث فربگی محتوای مطالعات دینی شده است. با گسترش فعالیت‌‌‌‌های فمنیستی در جوامع اسلامی، یکی از حوزه‌‌های تخصصی که ایجاد آن به شدت احساس می‌‌شود کلام جنسیتی است.

کتاب الهیات جنسیتی که به قلم خانم زهرا امین مجد در سال 1395 از سوی انتشارات فرهنگ و اندیشه اسلامی به رشته تحریر درآمده است، درصدد است تا به تبیین ماهیت الهیات جنسیتی پرداخته و اثبات کند پرداختن به اکثر مسائل زنان در معنی موسع آن کاری کلامی است و می‌‌توان مجموعه تلا‌‌ش‌‌ها برای پاسخ به مسائل زنان را الهیات جنسیتی نامید.

در این پژوهش سعی شده است با توضیح دقیق معنی کلام نشان دهد کلام در یک معنای وسیع و تحول‌یافته نیازمند تأسیس شاخه‌‌های تخصصی از جمله کلام اجتماعی، کلام سیاسی، کلام فرهنگی و کلام جنسیتی است.

مهم‌‌ترین سوالاتی که الهیات جنسیتی درصدد پاسخگویی به آن‌‌هاست از این قرار است:

راه‌حل دستیابی به الگو، روش و محتوای دقیق و قابل انتساب به دین، در رابطه با سوالات و مسائل جنسیتی چیست؟

نسبت دانش کلام و الهیات اسلامی با سایر علوم و دانش‌‌های مرتبط و مشابه چیست؟

الهیات مضاف چه نسبتی با مسأله جنسیت دارد و در این رابطه چه سوالات و مسائلی مطرح می‌‌گردد؟

الهیات جنسیتی به‌عنوان دانشی مدون، خارج از الگوی اسلامی چه محتوایی دارد؟

الهیات جنسیتی اسلامی چه محتوایی باید داشته باشد و لازم است چگونه صورت‌‌بندی گردد؟

برای پاسخ به این سوالات این کتاب در دو فصل نگاشته شده است، در فصل اول بعد از تبیین و توضیح ماهیت الهیات و کلام اسلامی، نسبت کلام با سایر علوم را در دین‌‌پژوهی مورد مطالعه و تدقیق قرار داده است.

فصل دوم با معرفی الهیات اجتماعی، الهیات سیاسی و الهیات فرهنگی آغاز می‌‌شود. الهیات مضاف در حوزه‌‌هایی که بیان شد متکفل این مهم است که دیدگاه متون دینی در رابطه با تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی را تبیین نموده و دیدگاه‌‌های کلان دین در این موارد را روشن نماید. البته ذکر این نکته حائز اهمیت است که معرفی این سه حوزه الهیات مضاف از این جهت است که بسیاری از شبهات ایجاد شده در مسائل زنان از سنخ مطالعات اجتماعی و فرهنگی و حتی سیاسی است. مانند دیدگاه دین در رابطه با عدالت اجتماعی در حوزه جنسیت، جنسیت، کنشگری اجتماعی و ساختارهای جدید اجتماعی، احکام جنسیتی ناظر به مصالح اجتماعی، ملاحظات جنسیتی اسلام در حوزه فرهنگ، ملاحظات جنسیتی اسلام در حوزه اجتماع، زمینه‌‌های تکوینی و تشریعی جنسیتی از حضور زنان در عرصه سیاست، مردانه‌بودن ولایت، مردانه‌بودن رهبری جامعه اسلامی و….

در این کتاب پیشینه مختصری از تاریخچه الهیات جنسیتی در مسیحیت و یهودیت بیان می‌شود و همچنین انتقادهای جنسیتی بر متون کتب مقدس که زمینه شکل‌‌گیری الهیات جنسیتی و فمنیستی را فراهم کرد، توضیح داده می‌‌شود. اما تکیه اصلی این کتاب بر مباحث الهیات جنسیتی در اسلام است.

اگرچه عنوان الهیات جنسیتی عنوانی جدید به‌نظر می‌‌رسد اما می‌‌توان گفت تمام آثاری که از اندیشمندان اسلامی درصدد پاسخ به شبهات مسائل زنان و یافتن نظرگاه اسلام درباره زن و زنانگی بوده است تحت این عنوان جمع می‌‌شوند.

این آثار را می‌‌توان به دو دسته شبهه‌محور و غیر از شبهه‌محور تقسیم کرد. در آثار غیر از شبهه‌محور اندیشمندان اسلامی به دنبال تنظیم و تقسیم‌‌بندی دیدگاه شریعت در ارتباط با مسائل جنسیتی بوده‌‌اند.

ذکر این نکته ضروری است برای حل مسائل جنسیتی در اسلام نیازمند حل برخی از پژوهش‌‌های عام و اجتهادی و غیرجنسیتی نیز هستیم، مانند دستیابی به مدل اجتهادی در گزاره‌‌های جدید و گاهاً غیرفقهی یا مباحث هرمنوتیکی در تفسیر متون دینی که اگرچه به هیچ عنوان جنسیتی نیستند اما پیش‌‌نیاز پاسخ به بسیاری از مسائل جنسیتی در اسلام بوده و لازم است مورد مداقه قرار گیرند.

چنان که ذکر شد در حوزه مسائل جنسیتی با شبهات و سوالات مهمی مواجه هستیم. در ادامه این کتاب تلاش شده است مهم‌ترین سوالات و شبهات جمع‌آوری شود تا با تجمیع و تکمیل در آنها شاهد شکل‌گیری الهیات جنسیتی اسلامی باشیم.

اولین مسأله مطرح‌شده، بحث جنسیت و ارزشمندی ذاتی است که الهیات جنسیتی اسلامی باید به سوالاتی از این دست پاسخ دهد که آیا از دیدگاه اسلام، جنسیت در معیار و ملاک ارزشمندی ذاتی موثر است یا خیر؟

آیا مذکر بودن انبیا و اولیاء دلیلی بر ارزشمندی ذاتی مردان بر زنان است؟

آیا مذکر بودن خطابات قرآنی دلیلی بر فراترانگاری ذاتی مردانه است؟

مسأله بعدی رابطه جنسیت و ارزشمندی اکتسابی است، آیا جنسیت در میزان دستیابی به سعادت موثر است؟

نسبت جنسیت و ایمان چیست؟

آیا روایاتی که به نوعی به نقصان ایمان زنان دلالت می‌کند قابل انتساب به اسلام است؟

از دیگر مسائلی که الهیات جنسیتی متکفل پاسخ به آن است رابطه اخلاق الهیاتی و جنسیت است.

آیا در دین اسلام گزاره‌های اخلاقی جنسیتی وجود دارد؟

گزاره‌های جنسیتی اخلاق اسلامی کدام است؟

آیا احادیثی از قبیل حدیث خصال‌النساء به وجود نظام اخلاقی زنانه دلالت دارد؟

آیا اخلاق زنانه اسلامی زمینه را برای رشدیافتگی اجتماعی زنان محدود نمی‌کند؟

از مباحث دیگری که باید مورد مداقه الهیات جنسیتی اسلام باشد، بحث ارزشمندی اجتماعی و جنسیت است. رابطه میان جنسیت با دستیابی به موقعیت‌های ممتاز اجتماعی چیست؟

تفاوت برخی احکام زن و مرد چه ارتباطی با ارزشمندی اجتماعی آن‌ها دارد؟

فلسفه احکام ناظر به جنسیت از موارد چالش برانگیز دیگری است که بررسی آن در الهیات جنسیتی اسلامی به شدت مورد نیاز است. بحث تفاوت‌های جنسیتی حجاب و عفاف، طلاق، حضانت، قوامیت، تمکین و نشوز، ازدواج موقت و تعدد زوجات از مباحث مهمی که الهیات جنسیتی باید به آن‌ها پاسخ دهد.

مهم‌‌ترین نقطه قوت این کتاب جمع‌‌آوری سوالات مهم و دقیقی است که زمینه شکل‌‌گیری الهیات جنسیتی اسلامی را فراهم می‌‌کند و از این جهت برای پژوهشگران مطالعات جنسیتی و مسائل زنان بسیار مفید خواهد بود و ایده‌‌های جالبی برای تحقیق در این حوزه فراروی این پژوهشگران قرار خواهد داد.

* زینب تاجیک، نویسنده و پژوهشگر

 

بیشتر بخوانید:

لینک کوتاه مطلب : http://fekrat.net/?p=8456