شناخت آثار موعودگرایی در رفتار فطری بشر (بخش سوم)

منشور فطری رفتار منتظرانه در تشیع

در آموزه‌ها و معارف مکتب تشیع تاکید شده که پرده آخر تصویر عالم با ظلم و استبداد تمام نخواهد شد بلکه با عطف به وجود فطری بشر، حسن ختام عالم را در قامت تصویر عدل و داد به نمایش می‌‌گذارد.

«فکرت، رسانه اندیشه و آگاهی»؛ مکتب تشیع رفتار فطری موعودگرایانه را به کمال خود رسانده زیرا به صورت عینی به این مسئله پرداخته است. تشیع هم در مسئله حکومت جهانی و هم در مسئله بروز رفتارهای همسو با این مطالبه تاریخی تمام مؤلفه‌‌های فطری را لحاظ نموده است؛ و با شکلی منسجم و صورتی روشن، راه رسیدن به آرمان‌خواهی فطری بشر را طی می‌‌کند.

در آموزه‌ها و معارف مکتب تشیع تاکید شده که پرده آخر تصویر عالم با ظلم و استبداد تمام نخواهد شد بلکه با عطف به وجود فطری بشر، حسن ختام عالم را در قامت تصویر عدل و داد به نمایش می‌‌گذارد. این نگرش را می‌توان در حدیثی که از امام جواد علیه‌السلام نقل شده به تماشا نشست. در این روایت آمده، حضرت عبدالعظیم حسنی از امام جواد علیه‌السلام می‌‌خواهد که پرسشی پیرامون امام عصر(عج) مطرح نماید قبل از پرسش امام جواد علیه‌السلام به او پاسخ می‌دهند و می‌‌فرمایند: «فَقَالَ لِی یَا أَبَا الْقَاسِمِ إِنَّ الْقَائِمَ مِنَّا هُوَ الْمَهْدِیُّ الَّذِی یَجِبُ أَنْ یُنْتَظَرَ فِی غَیْبَتِهِ وَ یُطَاعَ فِی ظُهُورِهِ وَ هُوَ الثَّالِثُ مِنْ وُلْدِی وَ الَّذِی بَعَثَ مُحَمَّداً ص بِالنُّبُوَّهِ وَ خَصَّنَا بِالْإِمَامَهِ إِنَّهُ لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمٌ وَاحِدٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ حَتَّى یَخْرُجَ فِیهِ فَیَمْلَأَ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْما.»(صدوق، ۱۳۵۹، ج۲، ص۲۸۱)

پس از آن که امام جواد علیه‌السلام تأکید می‌‌نماید که اگر از عمر دنیا یک روز باقی مانده باشد آن‌‌ روز آن‌قدر طولانی می‌شود تا امام عصر (عج ) ظهور نماید و آن‌چنان‌که از ظلم و جور به ستوه آمده از عدل و داد سیراب شود همگان را دعوت به این انتظار می‌‌نماید و چنین انتظاری را که بر بالاترین مطالبات شرافتمندانه انسانی بناشده شایسته تقدیر و تقدیس می‌‌خواند و از رسول خدا نقل می‌کند: أَفْضَلُ أَعْمَالِ شِیعَتِنَا انْتِظَارُ الْفَرَج(همان).

 و استمرار این خواسته را در تبلور این غایت مقدس در قالب دعای عهد اینگونه بیان شده است: «فاظهر اللّهم لنا ولیّک و ابن بنت نبیّک المسمّى باسم رسولک حتّى لا یظفر بشى‏ء من الباطل الّا مزّقه و یحقّ الحقّ و یحقّقه و اجعله اللّهم مفزعا لمظلوم عبادک، و ناصرا لمن لا یجد له ناصرا غیرک، و مجدّدا لما عطّل من احکام کتابک، و مشیّدا، لما ورد من اعلام دینک، و سنن نبیّک و اجعله ممّن حصّنته من بأس المعتدین.»(شیخ عباس قمی، ۱۳۸۳، ص۶۴۷)

تبیین مختصات و مولفه‌‌های حرکت و قیام فطری حضرت مهدی (عج) در گفتمان تشیع، تعیین و تدوین منشور فطری رفتار منتظرانه است زیرا کسانی می‌‌توانند با این حرکت فطری خود را همسو نمایند که گنجینه‌‌های حق‌طلبانه و عدالت‌خواهانه وجود فطری خویش را آشکار نمایند. حق‌گرایی، دین‌داری، عدالت‌خواهی و ظلم‌ستیزی به عنوان شاخصه‌ها و مولفه‌های قیام و حرکت امام مهدی(عج) تعریف شده است. بدیهی است کسانی شایستگی نصرت و یاری جستن آرمان و اندیشه‌‌ای خواهند داشت که تمام ویژگی‌های فوق‌الذکر را به صورت جزئی و در همه ابعادش ابتدائاً در وجود خود به ظهور رسانده باشند.

مدینه فاضله مهدوی در فرهنگ تشیع از سه رکن امام، مأموم و امت طراحی شده است و جامعه فطری موعودگرایی از امامت فطری امام و اقتدای فطری امت به امامت امام فطری به ثمر می‌‌نشیند. و به دلیل حرکت در مسیر فطرت، هر سه به وحدت می رسند.

ویژگی‌‌های امامت فطری مهدوی

ویژگی‌‌های امامت فطری حضرت مهدی(عج) در دو بخش فردی و اجتماعی قابل بررسی است. در بخش نخست اشاره به صفات اعلای الهی حضرت مهدی(عج) می‌‌شود که شایستگی مدیریت چنین حکومتی را از سوی ایشان به اثبات می‌‌رساند و در بخش دوم به ویژگی‌‌های حکومت‌‌داری حضرت که به رشد اجتماعی آثار فطری می‌‌انجامد اشاره خواهد شد. در این بخش می‌توان از صفات و ویژگی‌هایی که به صورت کلی برای وجود امام در مکتب تشیع ثابت شده مانند عصمت بهره برد که تضمین‌کننده روند رهبری الهی امام عصر(عج) خواهد بود که جهت طولانی‌نشدن بحث از توضیح بیشتر آن خودداری می‌شود.

اما آنچه اخلاق حضرت مهدی(عج) را در بالاترین حد ممکن ثابت می‌کند تشبّه اخلاق حضرت مهدی به جدّ بزرگوار خود رسول خدا(ص) است.

در روایتی از امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه‌السلام نقل شده است که به امام حسین(ع) نگاه کرد و فرمود: خداوند از سُلب و نسل او مردی را خواهد آفرید که هم‌نام پیامبر شماست در خلقت و خوی شبیه اوست.

از این روایت نتیجه گرفته می‌‌شود که هر آنچه برای رسول خدا از خُلق عظیم گفته شده، برای امام عصر(عج) نیز ثابت می‌‌شود. آن‌چنان‌که خداوند حبیبش را در قرآن با وصف «وَ إِنَّکَ لَعَلى‏ خُلُقٍ عَظیم”قلم/۴» توصیف کرد پس امام زمان نیز می‌تواند مصداق کامل این آیه از نظر ویژگی‌‌های اخلاقی باشد.

نکته دیگری که در رفتار سیاسی حضرت آمده، ساده‌زیستی و همدردی با فقیرترین اقشار جامعه بشری است به‌گونه‌‌ای که تصویر حکومت پیامبر گرامی اسلام و حضرت علی(ع) بار دیگر تکرار می‌‌گردد.

امام صادق(ع) در توصیف سیره سیاسی امام عصر (عج) می‌‌فرمایند: لباسش جز زبر و غذایش غیر از جو سبوس دار نیست.(بحار الانوار، ج۵۲، ص۳۵۴)

و در روایتی دیگر از امام رضا علیه‌السلام همین معنا تکرار شده است: لباس قائم زبر و غذایش سخت خواهد بود.(بحارالانوار، ج۵۲، ص۳۵۸ )

سیره سیاسی حضرت براساس الگوی رفتاری پیامبر گرامی اسلام خواهد بود. این معنا در روایات نیز تاکید شده است. امام باقر علیه‌السلام دراین‌باره می‌فرماید: هرگاه قیام کند. شیوه پیامبر را پیش خواهد گرفت.(بحارالانوار، ج۵۲، ص۳۴۷)

آنچه در ادامه باید به آن توجه شود شناخت نسبت سیره پیامبر با مفهوم عدالت است و چرایی مبنا قرار گرفتن آن در رفتار سیاسی و فردی حضرت مهدی است. زیرا سیره و الگوی رفتاری پیامبر تفسیر عملی از مفهوم عدالت است. عدالتی که با هیچ نوع تبعیض و ظلمی سازش نخواهد کرد و با همه به صورت یکسان عمل خواهد کرد. امام صادق علیه‌السلام درباره عدالت مهدوی می‌فرماید: قسم به خدا عدل او داخل خانه‌هایشان می‌‌شود هم‌چنان‌که گرما و سرما داخل می‌‌شود.(مجلسی، بی تا، ج۵۲، ص۳۶۲)

صفات ویژگی‌‌های گفته شده مخصوص و محدود به امام عصر(عج) نمی‌‌شود بلکه همه ارکان و اجزاء مجموعه دولت و حکومت مهدوی بر پایه اخلاق الهی و انسانی شناخته می‌‌شوند.

ویژگی‌‌های فطری امت مهدوی

امام صادق علیه‌السلام در توصیف یاران حضرت مهدی(عج) می‌فرمایند: قَدْ فَنِیَتْ أَزْوَادُهُمْ وَ خَلُقَتْ ثِیَابُهُمْ قَدْ أَثَّرَ السُّجُودُ بِجِبَاهِهِمْ لُیُوثٌ بِالنَّهَارِ رُهْبَانٌ بِاللَّیْل؛ توشه‌‌های آنها کاستی گرفته، جامه‌‌های آنها کهنه شده و نشان سجده بر پیشانی آنها نقش بسته است آنها شیران روز و زاهدان شب‌اند.(الاختصاص، ص‌۲۰۸، مفید، الموتمر الحاطی لالنبیه شیخ مفید، قم، ص۱۴۱، ج اول)

ارکان دولت مهدی گلچین نیک‌نام‌‌ترین و برگزیده‌‌ترین انسان‌های نجیب عالمند.(رک: شفیعی سروستانی، ۱۳۸۰، صص۱۳۱–۱۵۰)

امام باقر علیه‌السلام می‌فرمایند: یُبَایِعُ الْقَائِمَ بَیْنَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ ثَلَاثُمِائَهٍ وَ نَیِّفٌ عِدَّهُ أَهْلِ بَدْرٍ فِیهِمُ النُّجَبَاءُ مِنْ أَهْلِ مِصْرَ ۱۱ وَ الْأَبْدَالُ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ وَ الْأَخْیَارُ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَیُقِیمُ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ یُقِیم.(مجلسی، پیشین، ج۵۲، ص۳۳۴)

سیصد نفر به عدد اهل بدر بین رکن و مقام با قائم بیعت می‌‌کنند در میان آنها برگزیدگانی از اهل مصر، مردان صالح و پرهیزگاری از اهل شام و نیک مردانی از اهل عراق وجود دارند.

این اخلاق به ارکان دولت امام زمان(عج) نیز محدود نمی‌‌شود بلکه این صفت تسری می‌یابد و مکارم اخلاق به صورت یک قانون فراگیر و استثناءناپذیر جزء لاینفک همه کسانی می‌شود که قرار است با امام زمان (عج) به وحدت برسند. در امت مهدی تنها صلاحیت کسانی که وجود خود را به محاسن اخلاقی آراسته کرده باشند تأیید می‌شود.

مَنْ سُرَّ أَنْ یَکُونَ مِنْ أَصْحَابِ الْقَائِمِ فَلْیَنْتَظِرْ وَ لْیَعْمَلْ بِالْوَرَعِ وَ مَحَاسِنِ الْأَخْلَاقِ وَ هُوَ مُنْتَظِرٌ فَإِنْ مَاتَ وَ قَامَ الْقَائِمُ بَعْدَهُ کَانَ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ أَدْرَکَهُ فَجِدُّوا وَ انْتَظِرُوا هَنِیئاً لَکُمْ أَیَّتُهَا الْعِصَابَهُ الْمَرْحُومَه.(همان، ج۵۲، ص۱۴۰)

ویژگی های فطری جامعه مهدوی

پس از آن که به بررسی امامت فطری و امت مهدوی پرداخته شد اینک به نتایج بر آمده از حکومت فطری امام عصر اشاره می‌‌شود که متناسب با مولفه‌‌های فطری حکومت حضرت مهدی(عج) ارزش‌های فطری و الهی هم در بینش و هم در روش به صورت کامل محقق خواهد شد و آرزوهای طولانی بشر برای صلح پایدار و رفاه عمومی با سیاست‌های عدالت‌طلبانه حکومت مهدوی به صورت همه‌جانبه به عینیت می‌رسد.

۱- توسعه دین‌‌گرایی

در عصر ظهور همۀ آحاد بشر به سوی یکتاپرستی و توحیدگرایی روی می‌آورند و هیچ نقطه‌ای از زمین از توحیدگرایی تُهی نخواهد بود و با حضور حضرت مهدی(عج) فطرت پاک انسانی به طور کامل ظهور خواهد کرد که یکی از نمونه‌های آن تجلی توحیدگرایی در تمام افراد بشر است.

امام صادق علیه‌السلام می‌‌فرمایند: إِذَا قَامَ الْقَائِمُ لَا یَبْقَى أَرْضٌ إِلَّا نُودِیَ فِیهَا شَهَادَهُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللَّه.(همان، ج۵۲، ص۳۴۰)

در روایت دیگری از امام کاظم علیه‌السلام نقل شده است: لَا یَبْقَى فِی الْمَشَارِقِ وَ الْمَغَارِبِ أَحَدٌ إِلَّا وَحَّدَ اللَّهَ. (همان، ج۵۲، ص۳۴۰)

۲- استقرار حق

یکی دیگر از نتایج حکومت مهدوی ظهور حق در همه ی ابعاد آن است. لَا یَبْقَى کَافِرٌ إِلَّا آمَنَ وَ لَا طَالِحٌ إِلَّا صَلَحَ.(همان، ج۵۲، ص۲۸۰)

به نظر می‌‌رسد این خصیصه با فشار و ارعاب قوه قهریه واقع نمی‌‌شود . زیرا از جهت عقلانی محال است که چنین امری با جریمه و مجازات های سنگین تحقق پذیرد . بلکه چنین امری به نظر می‌رسد با کشف گنجینه‌‌های عقلانی بشر به فرجام خواهد رسید زیرا نمی‌‌توان به صورت یک طرفه چنین نیروی عظیمی را در بشر آزاد کرد. در ادامه به ویژگی‌‌های عقلانی جامعه فطری مهدوی اشاره خواهد شد که می‌تواند ثبات حق‌گرایی را در امت مهدوی به اثبات رساند.

۳- رشد عقلی

آنچه جامعه مهدوی را از سایر جوامع متمایز می‌‌کند رشد عقلی آن است و این امر خود زمینه پذیرش حکومت فطری مهدوی را به وجود خواهد آورد. آن‌چنان‌که گفته شد ظهور همه‌جانبه شاخصه‌‌های فطری در اجزاء مجموعه حکومت مهدوی از دولت گرفته تا امت با قوه قهریه محقق نمی‌‌شود. بلکه نوع مدیریتی که از سوی امام عصر(عج) انجام می‌‌گیرد و با سیاست‌‌های خاصی که اتخاذ می‌‌شود رشد عقلی بشر برای پذیرش فرهنگ فطری مهدویت عینیت می‌‌یابد. در خصوص رشد عقلی بشر در عصر ظهور از امام باقر علیه‌السلام نقل شده: إِذَا قَامَ قَائِمُنَا وَضَعَ یَدَهُ عَلَى رُءُوسِ الْعِبَادِ فَجَمَعَ بِهَا عُقُولَهُمْ وَ کَمَلَتْ بِهَا أَحْلَامَهُم وقتی قائم ما قیام کند دست خود را بر سر بندگان می‌گذارد و در نتیجه عقل‌‌های آنها را گرد آورده و خرد آنان را کامل می‌‌گرداند.(همان، ج۵۲، ص۳۲۸)

۴- رشد علمی

یکی دیگر از جنبه‌‌های استقرار حکومت امام عصر(عج) رشد فراگیر مظاهر علمی در جهان بشری است. توجه به این نکته حائز اهمیت است که رشد علمی در جامعه بشری هم از جهت کلی و هم از جهت کیفی با عصر حاضر متفاوت است چون رشد علمی در کنار سایر عناصر دیگر انجام می‌‌گیرد از این رو عصر مهدوی از تمام نقص‌‌ها و ضعف‌‌های علمی عصر حاضر مطهر است.

در روایتی آمده است که علم بیست و هفت حرف است و آنچه را که پیامبران آورده‌‌اند دو حرف است وقتی قائم ما قیام کند بیست و پنج حرف دیگر را خواهد آورد و در میان مردم منتشر می‌‌سازد و در مجموع بیست و هفت حرف علم را منتشر خواهد کرد.

الْعِلْمُ سَبْعَهٌ وَ عِشْرُونَ حَرْفاً فَجَمِیعُ مَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ حَرْفَانِ فَلَمْ یَعْرِفِ النَّاسُ حَتَّى الْیَوْمِ غَیْرَ الْحَرْفَیْنِ فَإِذَا قَامَ قَائِمُنَا أَخْرَجَ الْخَمْسَهَ وَ الْعِشْرِینَ حَرْفاً فَبَثَّهَا فِی النَّاسِ وَ ضَمَّ إِلَیْهَا الْحَرْفَیْنِ حَتَّى یَبُثَّهَا سَبْعَهً وَ عِشْرِینَ حَرْفا.(همان، ج۵۲، ص۳۳۶)

۵- امنیت

یکی دیگر از شاخصه‌های حکومت مهدوی برقراری امنیت در سرتاسر عالم است. در روایت‌هایی که از ویژگی‌های حکومت مهدوی سخن گفته شده از امنیت به عنوان جزئی از این ویژگی نام برده شده است.

امام باقر علیه‌السلام در این‌باره می‌‌فرمایند: «حَتَّى یَخْرُجَ الْعَجُوزُ الضَّعِیفَهُ مِنَ الْمَشْرِقِ تُرِیدُ الْمَغْرِبَ وَ لَا یَنْهَاهَا أَحَد؛ در آن زمان اگر پیرزی از مشرق به مغرب برود کسی به او کاری ندارد.»(همان، ج۵۲، ۳۴۵. ر.ک: مطهری، ج۲۴، ص۴۳۴، چ دوم، ۱۳۷۸)

 

نتیجه‌گیری

با وجود پیوستگی زمانی و تداوم تاریخی نگاه و رفتار موعودگرایانه از سوی بشر، ثابت می‌‌شود که مطالبه پایدار موعودخواهی، برخاسته از یک جوشش درونی است که خاستگاهی جز فطرت نمی‌توان برای آن تعریف کرد. و از آنجایی که این خواسته مُنبعث از فطرت انسانی است پس دین بهترین منبعی است که می‌‌تواند آن را در دنیای بیرونی انسان محقق سازد. و در میان ادیان تنها مذهب تشیع است که به صورت نظام‌مند پاسخگوی موعودگرایی فطری و موعودخواهی بشر در همه ابعاد آن است.

 

منابع

قرآن

نهج البلاغه

جوادی آملی، عبدالله، امام مهدی موجود موعود، قم، نشر و اسراء، ج دوم، ۱۳۸۷.

………………..، تفسیر موضوعی، قم، مرکز نشر اسرا، چ چهارم، ۱۳۸۶ش.

دورانت، ترجمه عباس ذریاب، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چ نوزدهم، ۱۳۸.

ربانی گلپایگانی علی، فطرت ودین، تهران، کانون اندیشه جوان، چ دوم، ۱۳۸۸.

رضوانی علی‌اصغر، وجود امام مهدی در پرتو عقل، چ سوم، قم، انتشارات مسجد مقدس جمکران، ۱۳۸۶.

…………………………، موعود شناسی، قم، انتشارات مسجد مقدس جمکران، چ پنجم، ۱۳۸۶.  

سبحانی جعفر، فلسفه تاریخ، قم، موسسه امام صادق، چ اول، ۱۳۸۵.

سروستانی ابراهیم شفیعی، شناخت هستی‌بخش، تهران، موعود عصر، چ دوم، ۱۳۸۰.

صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمه، تهران، اسلامیه، ج دوم، ۱۳۵۹.

قمی شیخ عباس، مفاتیح الجنان، قم، نسیم حیات، چ اول، ۱۳۸۳.

کورانی علی، عصر ظهور، ترجمه مهدی حقی، تهران، امیرکبیر، ج ششم، ۱۳۸۱ .

مجلسی محمد باقر، بحارالانوار، اسلامیه، بی چا، بی تا.

مفید، الاختصاص، الموتمر الحاطی لالنبیه شیخ مفید، قم، چ اول.

مکارم شیرازی، حکومت جهانی مهدی، ص۵۳، قم، نسل جوان، چ پنجم، ۱۳۸۶.

مطهری مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، چ پنجم، فروردین۱۳۷۵ش.

…………..، ج۲۴، تهران، صدرا، چ دوم، ۱۳۷۸.

کتاب مقدس، انتشارات ایلام، چ سوم، ۲۰۰۲.

* سیدمحمدتقی موسوی کراماتی، دکتری علوم قرآن و حدیث

بیشتر بخوانید:

شناخت آثار موعودگرایی در رفتار فطری بشر (بخش اول)

شناخت آثار موعودگرایی در رفتار فطری بشر (بخش دوم)

لینک کوتاه مطلب : http://fekrat.net/?p=8214