ترسیم نظام آموزشی و تربیتی انقلاب اسلامی ناظر به این پرسش:

نقش نظام آموزشی و تربیتی در ساختار نظام اسلامی

لازمه تحول و حرکت به سمت اهداف مطلوب انقلاب اسلامی، داشتن تفکر انتقادی – اصلاحی است، زیرا تولید علم و ارتقاء و تعمیق آن، از جمله در عرصۀ تعلیم و تربیت در انقلاب اسلامی، بدون تفکر انتقادی ممکن نیست.

«فکرت، رسانه اندیشه و آگاهی»؛ کشور ما دارای پیشینه و فرهنگی بیش از شش هزار ساله است. تمام این تاریخ و فرهنگ ملی حائز اهمیت است، هر مرحله و گذار آن- مثبت یا منفی ارزیابی بشوند- بخشی از هویت ملی ایرانی است. فهم درست مسائل ایران نیازمند قبول(و طبعاً نقد و بررسی واقع‌‌بینانۀ) تمام این تاریخ و فرهنگ و هویت از گذشته تا به حال است. برجسته‌کردن یکی دو تا از جنبه‌‌ها و کنار نهادن جنبه‌‌های دیگر، باعث نارسایی پژوهش و کاستی در آن شده و  باید از آن اجتناب بشود. لکن باید بر ریشه‌‌های اصیل تکیه و از نقاط منفی، عبرت گرفت.

کار نادرست دیگر عدم لحاظ قومیت‌‌ها، تمایزات زبانی – فرهنگی و حتی مذهبی و امثال آن در گسترۀ ایران است. درست است که ایرانیان همه با هم برابرند و بالتبع وظایف و مسئولیت بنیادی هر یک از آنان برای تعالی و پیشرفت ایران نیز یکسان و برابر است؛ اما این نباید سبب یکسانی کامل متون تربیتی و آموزشی بشود. شکاف‌‌های عظیم موجود کاملاً به زیان مصالح ملی و تحقق آرمان انقلاب در زمینۀ تعلیم و تربیت مطلوب است. یکایک مردم ایران باید از چنان آموزش همگانی برخوردار شوند که آمادگی‌‌های لازم برای تعلیم و تربیت مطلوب را پیدا کنند و در هماهنگی با پیشرفت‌‌های عظیم انسانی و علمی و فناوری جهان معاصر قرار بگیرند.

بنابراین بازسازی فرهنگی برنامه‌‌ها و کارکردهای نهادهای آموزشی- فرهنگی ضرورتی اجتناب‌‌ناپذیر است. هر کوشش تعلیم و تربیتی و فرهنگی درست باید بر آرمان‌‌های ناب انقلاب اسلامی متمرکز باشد. نظام تعلیم و تربیت باید بتواند راهنمای اندیشه و برنامه‌‌ریزی در تمام حوزه‌‌هایی باشد که سبب تحقق تدریجی این اهداف بشود. برای باقی ماندن و به رشد و تعالی رسیدن، هیچ چاره‌‌ای نیست جز این‌‌که با تکیه بر مبانی ملی- دینی، هویت خود را حفظ کرده و با بهره‌‌وری از دانش‌‌های عینی عصر حاضر و زمانۀ پیش‌‌روی، طرح نوی در اندیشه و عملکرد در پیش گرفت.

وضعیت موجود

پیشرفت دانش بشر در یک قرن اخیر بیش‌‌تر از تمام پیشرفت دانش در طول حیات انسان بوده است و این پیشرفت‌‌ها روندی تصاعدی دارند و باید نظام تعلیم و تربیت را با این سرعت هماهنگ نمود. نظام تعلیم و تربیت با موضوعاتی مانند درک و فهم، دانایی، یاددهی- یادگیری، ساخت فرهنگی- اجتماعی و رفتارها و عملکرد اجتماعی انسان سروکار دارد. علوم تربیتی با حیطه گسترده‌‌ای از ارزش‌‌ها نیز گره خورده است که یافته‌‌های روان‌‌‌‌شناسی و جامعه‌‌شناسی متداول در عملیاتی نمودن آن‌‌ها، کمک چندانی نمی‌‌کنند؛ با این‌‌که به لحاظ فهم عمل تربیتی و تبیین فرایند تربیت نقش انکارناپذیری دارند.

مبانی نظام تعلیم و تربیت اسلامی به هستی‌‌شناسی، معرفت‌‌شناسی، ارزش‌‌شناسی، انسان‌‌شناسی به شیوه تعقلی و استدلالی می‌‌پردازد تا بتواند در گام‌‌های بعد به تدوین اهداف، اصول و روش‌‌های تربیتی دست یابد. نیز ابتناء نظام تعلیم و تربیت بر آرمان‌‌های انقلاب اسلامی، ویژگی‌‌ها، گام‌‌ها و مراحل تحقق آن و به تبع شناسایی و معرفی روش اجرایی مناسب آن از میان روش‌‌های موجود، از جمله بایسته‌‌های کار در این عرصه است. به‌رغم تلاش‌‌های فکری، علمی و تجربی قابل توجهی که از سوی دست‌‌اندرکاران این حوزه صورت گرفته، هنوز هم راه‌‌حل بعضی از معضلات در این حوزه روشن نیست و تا عملیاتی شدن کامل آن فاصله بسیار است.

تبیین نظام تعلیم و تربیت در انقلاب اسلامی

نظام تعلیم و تربیت اسلامی مجموعه‌‌ای منسجم از مبانی دینی، قواعد مترتب برآن و اصول منتج از این قواعد، با توجه به آرمان‌‌های انقلاب اسلامی در عین حفظ هویت اصیل شرقی- ایرانی است. تبیین اهم مبانی آن اعم از مبانی معرفت‌‌شناسی، هستی‌‌شناسی و الهیاتی، انسان‌‌شناسی و ارزش‌‌شناسی، در تبیین مبانی جبهه مقاومت در همین سایت از بنده ارائه گردید و نیاز به تکرار نیست. لکن اهداف تعلیم و تربیت بعد از انقلاب اسلامی، اصول، ساحت‌‌ها و مراحل، عوامل و موانع و روش‌‌های آن و رابطه آنها را با یکدیگر، نیازمند بررسی گسترده است. در اینجا در حد ظرفیت مقالات مروری سایت بدان‌‌ها اشاره می‌‌شود تا کلیدی برای پژوهش‌‌های مبسوط باشند.

منظومه تعلیم و تربیت در انقلاب اسلامی 

مبانی تعلیم و تربیت، در حکم ریشه و قواعد در حکم تنه و شاخه‌‌های اصلی، اصول در حکم شاخه‌‌های فرعی و اهداف در واقع ثمره و نتیجه همکاری این نظام پیچیده و منسجم با یکدیگر است. با شکل‌‌گیری اهداف تربیتی از مبانی مورد نظر، بستر استنتاج اصول تعلیم و تربیت فراهم می‌‌شود. هر کدام از قواعد و اصول، برای تحقق اهداف تعلیم و تربیت در منظومۀ انقلاب اسلامی، به منزلۀ راهنمای عملکرد و تعیین مسیر است که با روش تعقل و استنتاج قابل شناسایی هستند. با پدیدار گشتن این اصول، می‌‌توان روش‌‌های تربیتی را به روش استنتاجی، استطباقی و نیز تولید تدوین نمود.

توجه به وضع نامطلوب و خلأها

در روند موجود که دانش‌‌آموزان با نظام فکری سطحی عمدتا تجربی و یک جانبه‌‌نگر پرورش می‌‌یابند، برعهدۀ متصدیان فرهنگی- دینی- انقلابی کشور است که مسئولیت و وظایف خطیر خود را بشناسند و در دو حوزۀ آموزش مهارت‌‌های سبک زندگی دینی- انقلابی و شهروندی ایران، نیز تمرین اندیشۀ درست و تفکر انتقادی و توانایی ارزیابی امور، نقش مؤثر خود را ایفا کنند. باید به تقویت ظرفیت‌‌های رشد و شکوفاکردن استعدادهای طالبان علم و درایت اهمیت داده بشود. در شرائطی که رشدنایافتگی و ناامنی روانی و ستیزه‌‌گری‌‌های ناشی از آن موجب گرفتاری‌‌های عظیم برای مردم منطقه و جهان شده و دامنۀ آن هر روز وسعت و سرعت بیش‌‌تری می‌‌گیرد و همگان، خاصه نوجوانان و جوانان، را مورد تهدید جدی خود قرار داده است، جا دارد که در کنار بحث و گفت‌‌وگوهای آکادمیک، در امر عملیاتی نمودن تربیت دینی- انقلابی، توجه بیش‌‌تری معطوف گردد.

در شرایط فعلی، نظام تربیتی انقلاب اسلامی نمی‌‌تواند و نباید خود را از این مسائل اساسی برکنار نگاه دارد. اکنون مسألۀ جهانی‌‌سازی(در هر دو نوع فرامدرن و واپسگرا) مشکلاتی فراروی تربیت مطلوب در راستای انقلاب اسلامی ایجاد کرده است. شخصیت انسان، عمیقاً متأثر از جریان‌‌های اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی و سیاسی و تاریخی است و سیاست بیمار، مردم بیمار پرورش می‌‌دهد و بر احساس ناامنی و تردید دربارۀ معنا، سبک زندگی خویش را برمی‌‌گزیند! رویکرد خردمندانه و فعال و جامع، لازمۀ رشد و پیشرفت است.

لکن رکود، واپسگرایی، نادانی، خرافه‌‌گرایی و نابهنجاری‌‌های روانی و ناامنی‌‌های ناشی از فضای حاکم و بخصوص دست‌‌اندازی‌‌های فضای مجازی، اساساً در شمار اختلالات روان‌‌شناختی و از جمله موانع تعلیم و تربیتی اجتماعی مطلوب هستند. نظام تربیتی انقلاب اسلامی نمی‌‌تواند بدون توجه به زمینه‌‌های روانی- آموزشی و اجتماعی این مشکلات، به طرح مسأله و راه‌‌گشایی در مورد آنها بپردازد. نظام تربیتی انقلاب اسلامی باید بتواند مدل‌‌های روشنی برای تبیین این پدیده‌‌ها و راهکار تعامل یا مقابله با چنین پدیده‌‌های زیان‌‌بخش فرهنگی و اجتماعی – چه ریشه‌‌دار تاریخی و چه نوپدید- پیدا کند.

متأسفانه منابع تعلیم و تربیت موجود که در کلاس‌‌های درسی مراکز تربیت معلم یا رشته‌‌های دانشگاهی مرتب تدریس می‌‌شوند، عمدتا ترجمه کتب غربی یا متأثر از آن‌‌ها و در همان راستا بوده؛ چه بسا منقضی گشته و اثر کاربردی خود را- حتی در غرب- از دست داده‌‌اند. بنابراین دچار کاستی‌‌های اساسی و کم‌‌توجهی به مسائل اصلی در مقطع کنونی است. وقتی که منابع درسی معطوف به هدف نبوده، نقشی نیرومند به عنوان راهنمای عمل تعلیم و تربیت نداشته و روش درست‌‌اندیشیدن و شناختن زندگی واقعی ملی- انقلابی و جهانی عصر حاضر را سرمشق کار قرار ندهند، بدیهی است که بی‌‌بهره از رهنمودهای کاربردی برای حل مشکلات خود و تحقق آرمان‌‌های اصیل خواهد بود. مهمترین کاستی آثار موجود این است که نتوانسته‌‌اند فاصلۀ آرمان انقلاب اسلامی تا واقعیت را معین و عملیاتی نمایند. بدین ترتیب حرف تا عمل، در تحقق برنامه‌‌های تعلیم و تربیت انقلاب اسلامی بسیار زیاد و گاه در تعارض آشکار است.

اهمّ عوامل رکود بعد از پیروزی انقلاب اسلامی

بعد از پیروزی انقلاب، تعلیم و تربیت کاملاً متمرکز و دستوری و شعاری شده و بخش اصلی آن را برنامۀ آموزشی و تربیتی چند نفر مشخص سازماندهی می‌‌کند. از سوی دیگر دشمنان زیرک و مکار توسط نفوذی‌‌ها و ایادی خود، نهادهای آموزشی- فرهنگی کشور را تا حدود زیادی به سمت تحقق اهداف دشمنان و برخلاف آرمان‌‌های انقلاب سوق داده‌‌اند. از جمله این روند مغرضانۀ حساب‌‌شده: غلبۀ پذیرش دختران در تحصیلات عالیه، بر پسران و حتی در مشاغل اجتماعی و اختلاط دختران و پسران بالغ و مجرد در کلاس‌‌ها و محیط آموزشی و مانند این‌‌ها. با این روند به جای حیات سالم و پاکیزه و خردمندانۀ انسانی و خداپسندانه، تداوم زندگی با هویت‌‌های نابهنجار را دامن زدند.

متخصصان نظام تعلیم و تربیت انقلاب اسلامی باید برنامه‌‌ای منسجم و واقعی از تمامیت زندگی اجتماعی و فرهنگی در سطوح جهانی و ملی و محلی، و به روز داشته باشند تا بتوانند از محدودۀ نظری مألوف و روند جاری فعلی به در آیند. محتوا و فحوای نظام تعلیم و تربیت انقلاب اسلامی هم در بنیادهای نظری و هم در واقعیت‌‌های زندگی اجتماعی و فرهنگی باید ریشه‌‌دار باشد تا ارزشمند گردد. علاوه بر توانایی همه جانبۀ تحلیل نظری، باید در روند عملیاتی مبتنی بر پژوهش و عرصۀ عمل نیز توانایی‌‌های خود را نشان بدهد. دانش عینی و خِرد و حکمت در کنار یکدیگر می‌‌توانند سهمی مؤثر در فهم و حل مسائل تعلیم و تربیت داشته باشند.

راهکار عملیاتی‌‌سازی تعلیم و تربیت در راستای تحقق آرمان‌‌های انقلاب اسلامی

نظریه‌‌پردازان، اغلب به مسائل تئوری ‌‌پرداخته‌‌اند تا به مسائل واقعی تعلیم و تربیت و روان‌‌شناسی تربیتی و اقتضائات خاص شرائط پس از انقلاب اسلامی، بخصوص شرائط حاضر و علی الخصوص پساکرونا. نظریه‌‌پردازی با حوزه عملکردی تربیت و شیوه عمل بسی متفاوت است. بله بخشی از صفات و ویژگی‌‌های انسانی، یعنی آن بخش از ابعاد وجود انسان که فراتر از حیطه شناخت علمی قرار می‌‌گیرد، در ادبیات، هنر و به ویژه در روان‌‌شناختی یا جامعه‌‌شناختی تحلیل و تبیین می‌‌شود؛ که در حوزه عملکردی تعلیم و تربیت کاربرد انکارناپذیری دارند. بنابراین، یکی از مهم‌‌ترین اموری که انسان را در تبیین فرایند تعلیم وتربیت و به ویژه تعیین هدف‌‌‌‌های مطلوب یاری می‌‌دهد، دقت در همه این ابعاد است.

نوع داده‌‌های مؤثر در این راستا، حالت تجویزی به خود می‌‌گیرند تا صرف تئوری و نظریه‌‌پردازی. این ویژگی تجویزی، به دلیل ورود به گستره ارزش‌‌ها و انگیزش‌‌ها است. تصور اینکه صرف مطالعه وضعیت‌‌های تربیتی منحصراً با کنترل متغیرها و در شرایط از پیش معین شده و بدون دخالت عوامل مختلف صورت بگیرد، تصور نادرستی است. ویژگی‌‌های شخصیتی، شایستگی‌‌ها و فرهنگ مربی در وضعیت تربیتی مداخله مؤثر دارد. حتی تمرکز مطالعات تربیتی، بر کلاس و مدرسه اشتباه است، زیرا ما را از مسائلی در بافت بسیار کلی‌‌تر، یعنی خانواده و اجتماع، بلکه جامعه جهانی غافل می‌‌کند.

در منظومه تعلیم و تربیت اسلامی، زمینۀ تعلیم و تربیت نسل نو، با انتخاب همسر مناسب طراحی می‌‌شود و سپس به‌کارگیری سفارشات مؤکدی در هنگام آمیزش برای تولید نسل و سپس در دوران بارداری و شیر‌‌دهی و ارائۀ الگوهای مناسب در خانه و مانند آن تا پنج‌‌سالگی. در این دوران اولیه است که ساختار روانی _شناختی_رفتاری انسان رشد مطلوب خود را پیدا کند. این اندیشه که تفکر انتزاعی(تفکر، استدلال منظم و قیاسی، مقایسۀ راه‌‌حل‌‌های گوناگون و انتخاب پاسخ بهتر) از سال‌‌های نوجوانی به بعد در آدمی بروز می‌‌کند، برداشت غلطی از رویکرد شناخت‌‌شناسی ژنتیکی ژان پیاژه می‌‌باشد.

توانایی‌‌های شناختی بشر بسیار بیشتر از آن است که عموماً تصور می‌‌شود، و حتی از دوران جنینی شروع می‌‌شود. این پندار نیز خطا است که کمبودهای تعلیم و تربیتی صرفا در مسائل آموزش و پرورش(از جمله: در گزینش و تربیت معلم، در برنامه‌‌های آموزشی و درسی، روش آموزش، مدیریت کلاس و مدرسه و محیط و مانند اینها) منحصر است. مشکل اساسی، از خانواده است که احیانا بینش دینی- انقلابی و کفایت لازم در برنامه‌‌ها و روش‌‌ها و عملکردهای تعلیم و تربیتی خود را ندارند. پس روش درست سبک زندگی و صحیح اندیشیدن را در درجه اول به خانواده‌‌ها، با موضوع، روش، زبان، ابزار و موقعیت مناسب باید آموخت.

این باید دغدغۀ اصلی بشود که بتوانند انسانیت و ارزش‌‌های انسانی، آرمان‌‌های دینی– انقلابی، قوانین دینی و مدنی، واقعیت‌‌های جامعه ایرانی، مسلمین و جهان، معنای زندگی، جایگاه خود در محیط محلی و ملی و جهانی و تاریخی را بدرستی دریافته و در مورد این‌‌ها با روند صحیح بیندیشند و برنامه‌‌ریزی دقیق داشته باشند. در این راستا همه تشویق می‌‌شوند که واقعیت‌‌ها و رابطه‌‌ها را کشف کنند و مدام بر آن‌‌چه از قبل می‌‌دانند، بیفزایند، تا عملیاتی‌‌تر و دقیق‌‌تر گزینش کرده و موضع‌‌گیری بهتری در همۀ عرصه‌‌ها داشته باشند.

لزوم تفکر انتقادی سازماندهی‌شده

لازمه تحول و حرکت به سمت اهداف مطلوب انقلاب اسلامی، داشتن تفکر انتقادی – اصلاحی است، زیرا تولید علم و ارتقاء و تعمیق آن، از جمله در عرصۀ تعلیم و تربیت در انقلاب اسلامی، بدون تفکر انتقادی ممکن نیست. باید به همه کمک کرد تا به تفکر انتقادی دست بیابند و بفهمند که نوع نظریات صرفا بازتاب نگرش‌‌ها و ارزش‌‌های بخش‌‌هایی معین از افکار نویسنده یا گوینده نسبت به خود، دیگران و کل جامعه است. اغلب کتب درسی نظام آموزش و پرورش، در تمام کشورها اشاعه‌‌دهندۀ نوعی از دیدگاه‌‌ها و سبک زندگی نویسنده آن‌‌ها است که در راستای اهداف و منافع افراد و گروه‌‌هایی معین از مؤسسات فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی است. با تفکر نقادانه بتوان روند موجود را با منابع بازسازی شده مناسب با آرمان‌‌های انقلاب اسلامی، به سوی مسیر منتهی به اهداف درست و متعالی تغییر داد.

* آفرین قائمی،‌ استاد حوزه علمیه خواهران

______________

منابع و مآخذ و مستندات:

شریعتمداری، علی، (۱۳۶۱)، علوم انسانی، اسلام و انقلاب فرهنگی، تهران: جهاد دانشگاهی.

باقری، خسرو(۱۳۸۹)، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، ج۱-۲، تهران: شرکت علمی و فرهنگی.

صادق‌‌زاده، علیرضا و همکاران(۱۳۹۰)، سند ملی آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران. تهران: وزارت آموزش و پرورش.

لینک کوتاه مطلب : http://fekrat.net/?p=9672