تحلیلی درباره نوروز در اسلام

نوروز یا روزی نو؟

نوروز تجربه‌ای است موفق از آمیختگی آیین‌های دینی و ملی که توانسته است با کسب اقبال مردمی و اثرگذاری گسترده و عمیق، مروج خرده فرهنگ‌های پیشرفته انسانی همچون خداباوری، ولایت‌پذیری، پاکیزگی، زیبایی، طراوت و نشاط، امیدواری، توجه به هم‌نوع و بازنگری گذشته باشد.

فاطمه پورحسن درزی«فکرت، رسانه اندیشه و آگاهی»؛ نوروز در فرهنگ ایرانی تحولات بسیاری را پشت سر گذاشته است تا بدین‌گونۀ کنونی درآمده است. نوروز باستانی با ویژگی‌ها و موقعیت زمانی متفاوت از اکنون و برآمده از مقتضیات فرهنگی دوران پادشاهی در ایران، نمادی از نظام ارباب رعیتیِ موجود در فرهنگ ایران باستان بوده است. اما نوروزِ بعد از اسلام ذیل تحول اساسی بسیاری از خرده‌فرهنگ‌های حاکم بر سرزمین ایران، تغییر ماهیت بنیادین را تجربه کرده است؛ تا جایی که از جشنی برای بزرگداشت پادشاهان و تقدیم هدایایی از طرف رعیت به پادشاه، تبدیل شده است به آیینی مردمی برای احیای رابطه انسان با مبدأ هستی، بازنگری در عملکرد شخصی انسان در سال گذشته، تازه‌سازی روابط خویشاوندی و دوستانه، بازسازی و نوسازی منزل و محیط زندگی خانوادگی و حتی سازمانی.

به گواهی تاریخ نوروز باستانی یک روز ثابت یعنی اول فصل بهار نبوده است، بلکه به دلیل اینکه جلوس هر پادشاه را مبدأ تاریخ قرار می‌دادند، ممکن بود هر بار اول فروردین در فصلی از سال قرار گیرد.[۱] اما در سال ۴۶۷ق، نوروز در ۲۳ برج حوت یعنی ۷ روز پیش از پایان زمستان بود که جلال‌الدین ملک‌شاه سلجوقی، منجّمان از جمله عمر خیام نیشابوری را دعوت نمود و از آنان خواست ابتدای سال را از زمان رسیدن آفتاب به برج حمل ثبت کنند و آن روز را که اول بهار است، نوروز بنامند که به نوروز سلطانی معروف شد[۲] و بدین ترتیب تقویم جدید جلالی بنیان نهاده شد.[۳] از این جهت نوروزِ کنونی نوروز ایرانی است که ایرانی مسلمان بعد از اسلام با بروز نمودن محتوای این آیین توانست این آیین دیرینه را حفظ نموده و از مزایای فرهنگی آن برای طراوت‌بخشی به روابط ایرانیان بهره‌برداری نماید.

اسلام در هر سرزمین به دو صورت با فرهنگ‌ها و سنت‌های قومی برخورد نموده است. سنت‌های غلط مانند زنده به گور نمودن دختران و ازدواج محارم را به کلی نابود نموده، اما بعضی سنت‌ها را با حفظ کالبد و اصلاح و غنی‌سازی محتوا مانند: مراسم حج و ماه‌های حرام تثبیت نموده است. سنت تعیین ماه‌های حرام برای جلوگیری از جنگ و خونریزی که در آیه۷۳ سوره مبارکه تؤبه بدان پرداخته شده است، یکی از مواردی است که می‌تواند نمونه‌ای برای مواجهه اسلام با سنت‌های قومی باشد، قرآن کریم اشاره می‌کند که ماه‌های حرام باید گرامی داشته شوند، اما سنتی که جابه‌جایی ماه های حرام را برای ادامه جنگ‌ها مجاز می‌شمرد مورد نکوهش قرار گرفته  است؛ ارجاع بسیاری از مسائل فقهی به عرف جامعه نیز شاهدی بر پذیرش سنت‌های صالح بومی در اسلام است که در مسئله لباس شهرت، استطاعت در حج، مقدار نفقه و… نمایان می‌شود.

در روایات معصومین نیز همین رویه پی گرفته شده است، از روایاتی که درباره نوروز وارد شده است، حضرت امام صادق(ع) در روایت معلّی بن خنیس که از روات ثقه و صاحب راز خاندان پیامبر[۴] صلی الله علیه و آله است، نوروز را به معنای روزی که در آن اتفاقی مهم افتاده و شروعی دوباره را برای انسان رقم زده باشد، همچون روزی که آدم و حوا قدم بر زمین نهادند و یا روزی که حضرت نوح به ساحل نجات رسیدند و… می‌دانند، بر این اساس رهبر معظم انقلاب دربارۀ اتفاقات ذکر شده در این حدیث می‌گویند:

«این‌ها همه، «نوروز» است؛ چه از لحاظ تاریخ شمسی، با اوّلِ ماه «حَمَل» مطابق باشد یا نباشد. این نیست که حضرت بخواهند بفرمایند که این قضایا، روز اوّلِ «حَمَل» – روز اوّلِ فروردین – اتّفاق افتاده است؛ خیر. بحث این است که هر روزی که این طور خصوصیاتی در آن اتّفاق بیفتد، روز نو و«نوروز» است؛ چه اوّل فروردین، چه هر روز دیگری از اوقات سال باشد. خوب؛ من حالا به شما عرض می‌کنم. روزی که انقلاب پیروز شد «نوروز» است، روز نویی بود. روزی که امام وارد این کشور شد، برای ما «نوروز» بود. روز فتوحات عظیم این جوانان مؤمن و این ایثارگران ما در جبهه نبرد – علیه نظامیانی که از «ناتو» و «ورشو» و آمریکا و شوروی و خیلی از مراکز دیگرِ قدرت تغذیه می‌شدند – روز پیروزی جوانان ما – با ایمانشان – بر آنها «نوروز» است؛ روز نو است.[۵]»

ایرانی مسلمان نیز با تبعیت از این رویه اسلامی، با مبدأ قرار دادن هجرت پیامبر اعظم(ص) برای سال شمسی خود و حفظ کالبد و اصلاح محتوای نوروز، این آمیختگی دین و فرهنگ ملی را به سرمایه‌ای فردی برای تحول درونی خود و سرمایه‌ای اجتماعی برای رشد و بالندگی ملت ایران و الگویی برای جهانیان تبدیل نمودند که اکنون حتی بعد از جدا شدن کشورهایی که قبلاً تحت حکومت ایرانی‌ها بوده‌اند، این فرهنگ در این کشورها با همان ویژگی‌های مردمی بودن، ایجاد طراوت و نشاط، دید و بازدید، صله رحم، انتشار مهر و محبت و رفع کدورت از دل‌ها گرامی داشته می‌شود.

نوروز تجربه‌ای است موفق از آمیختگی آیین‌های دینی و ملی که توانسته است با کسب اقبال مردمی و اثرگذاری گسترده و عمیق، مروج خرده فرهنگ‌های پیشرفته انسانی همچون خداباوری، ولایت‌پذیری، پاکیزگی، زیبایی، طراوت و نشاط، امیدواری، توجه به هم‌نوع و بازنگری گذشته باشد. این تجربه موفق می‌تواند با برجسته‌نمایی نقاط قوت و تلاش برای مرتفع نمودنِ بعضی چالش‌های فرهنگی مانند: مصرف‌گرایی، تجمل‌گرایی ، چشم و هم‌چشمی و… نمونه‌ای عینی برای ایجاد آمیختگی‌های دینی- فرهنگی در سطوح خرد و کلان زندگی مسلمانان و در نتیجه آن ترویج اخلاقیات مفید انسانی باشد.

* فاطمه پورحسن درزی، نویسنده و پژوهشگر

پی‌نوشت:

[۱] فرهنگ معین، ج۴، ص۴۸۴۱.

[۲] فرهنگ معین، ج۱، ص۱۰۰۲.

[۳] لغت‌نامه دهخدا، ج۱۵، ص۲۲۸۳۳، مدخل نوروز.

[۴] بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی،۱/۱/۱۳۷۷.

[۵] همان.

لینک کوتاه مطلب : http://fekrat.net/?p=8317