پلورالیسم دینی (بخش اول)

با نگاهی به سرتاسر جهان از شرقی‌ترین مناطق گرفته تا غربی‌ترین آنها به انواع و اقسام ادیان و سنت‌های دینی با باور‌ها و اعتقادات متفاوت و گاه متناقض و با انبوهی از آداب و سنن و مناسک و عبادات کاملا متفاوت برخورد می‌کنیم. حتی در میان یک دین واحد به اقسام فرقه‌ها و انشعابات بر می‌خوریم که گاه در یک یا چند باور و یا در روش عبادات و مناسک با هم تفاوت دارند و حتی فراتر از تفاوت، ناقض و نافی باور‌های یکدیگر نیز هستند. علاوه بر بحث تفاوت‌ها بسیاری از ادیان شباهت‌ها و اشتراکات زیادی نیز دارند برخی از ادیان و فرق انشعابی از دین قدیمی‌تر هستند همچون جینیسم که انشعابی از هندوئیسم است. برخی ترکیبی از ادیان مختلف همچون سیکیسم که شباهت‌هایش به اسلام و هندوئیسم به وضوح مشهود است و برخی نیز سر منشاء واحدی دارند همچون ادیان یهودیت، مسیحیت و اسلام که ادیان ابراهیمی نام گرفته‌اند. با این وسعت از تنوع ادیان و تنوع اعتقادات و باور‌هایی که در ادیان وجود دارد  ممکن است برای ناظر هوشمند این پرسش‌‎ها پدیدار شود که:

این اعتقادات چه نسبتی با اعتقادات دینی ما دارند؟ آیا هر دو می توانند صادق باشند؟ اگر پاسخ منفی است چگونه می‌توانیم تشخیص دهیم که کدام صادق است وکدام صادق نیست؟ به طور خلاصه چطور می‌توانیم تنوع ادیان را تبیین کنیم؟[۱]

در این نوشتار به دنبال یافتن پاسخی به این پرسش‌ها هستیم.

 

نگاهی به تنوع ادیان وباورهای آن‌ها

از شرق دور ادیانی چون شینتویسم ژاپنی که به سختی می‌توان آنرا یک دین نامید تا کنفسیوس چینی و کشورهای حوزه نفوذ دین بودایی و هندوستان که خود مرکز ظهور ادیان مختلف است و خاور میانه و شمال آفریقا که مرکز نفوذ دین اسلام و یهودیت است و کشورهای غربی که عمدتا تحت نفوذ مسیحیت هستند ادیان و فرق متفاوت، در این جغرافیای وسیع، زیست فرهنگی مخصوص خود را دارند. برخی از آنها همچون شینتو و تراوادا بودیسم به خدا معتقد نیستند. برخی ادیان مانند هندوئیسم آیینی و جینیسم به جای یک خدا خدایان متعددی را می‌‍پرستند و به آنها باور دارند. هندوهای پیرو مکتب ودانتا به برهمن یا امر مطلق غیر ثنوی معتقد هستند.

در ادیان مدعی توحید نیز تفاوت‌هایی در اعتقاد به خدای واحد وجود دارد. مسیحیت در عین ادعای پرستش خدای واحد به تثلیث و سه گانه انگاری باور دارد و به نوعی تفسیر تثلیثی از توحید ارائه می کنند و به تعبیری دقیق‌تر اعتقاد تثلیثی خود را تفسیری توحیدی می‌‌کنند که ادیان یهودیت و اسلام این نوع باور را باوری مشرکانه می‌دانند. ادیان یهودی و اسلام توحیدی و معتقد به خدای واحد هستند. یهودیت خدای واحد را یهوه می‌نامد و اسلام نام الله بر او می‌نهد. علاوه بر اینها ادیان در میان خود نیز انشعابات و فرقه‌های متعددی دارند. یهودیان پس از بازگشت از اسارت بابلی فرقه‌های متعددی در آنها پدید آمد. البته ممکن است قبل از آن نیز فرقه‌هایی در یهودیت پدید آمده باشد اما اطلاعی از قبل از آن در دست نیست[۲].

فریسیان خدا را از جسمانیت و صفات جسمانی منزه می‌دانستند و قائل به جاودانگی نفس و قیامت بودند و به تفسیر تورات اهمیت می‌دادند. تلمود حاصل تلاش‌های این فرقه است و در مقابل صدوقیان قائل به جسمانیت خدا بودند. جاودانگی نفس و رستاخیز و قیامت را انکار می‌کردند. سامریان از کتاب تورات یهود فقط پنج سفر اول آن و کتاب یوشع را قبول دارند و ۳۳ باب دیگر آنرا رد می‌کنند. اسنیان برخلاف دیگر فرقه‌های یهودی قبله خود را خورشید قرار داده بودند و به سمت خورشید نماز می‌گذاردند. فرقه قارئون که از کلمه قراء گرفته شده تاکید زیادی بر تلاوت تورات دارد و ظواهر کتاب را بر تفاسیر آن ترجیح می‌دهد و با تلمود که تفسیر تورات است مخالفت می‌‎ورزد [۳] و همواره با فریسیان در مخالفت بوده‌‎اند. فرقه دونمه در قرن ۱۶ میلادی در ترکیه بوجود آمد و رهبر آن شبتای صبی قائل به این شد که مسیحا و ناجی قوم یهود است که در سال ۱۶۶۶ قیام خواهد کرد. به همین دلیل در همان سال توسط سلطان عثمانی دستگیر و پس از آن مسلمان شد. او فرقه خود را به اسلام دعوت کرد و پیروان این فرقه در ظاهر مسلمانند و اما در باطن به سنن یهودی معتقدند که هم اکنون نیز پیروان این فرقه در ترکیه موجودند.

مسیحیت به سه قسم تقسیم می‌شود؛ مسیحیت ارتدوکس، کاتولیک و پروتستان که در برخی باورها و روش‌‎ها با هم تفاوت دارند. کلیسای کاتولیک خود را قدیمی‌‎ترین کلیسا می‌داند و خود را منتسب به حواریون حضرت عیسی می‌دانند و برای خود برتری و تفوق بر دیگر مسیحیان قائلند. ارتدوکس‌ها رهبری واحد را نمی‌پذیزند و قائلند به اینکه پاپ کاتولیک هم می‌تواند یکی از رهبران مسیحی باشد و پاپ کاتولیک هیچ تفوقی بر دنیای مسیحی ندارد. ارتدوکس‌ها در صدور روح القدس با کاتولیک‌ها اختلاف دارند و معتقدند که روح القدس فقط می‌تواند از جانب خدای پدر صادرشده باشد اما کاتولیک‌ها معتقدند صدور روح القدس هم از جانب خدای پدر است و هم خدای پسر[۴]. پروتستان‌ها نیز مانند ارتدوکس‌ها به رهبری متمرکز عقیده ندارند وهمچنین به بسیاری از اعتقادات کاتولیک‌‎ها و ارتدوکس‌ها باور ندارند.

در میان مسلمانان نیز فرقه‌ها و انشعابات زیادی بوجود آمد که اولین اختلاف و انشعاب بلافاصله بعد از فوت رسول خدا بوجود آمد که جانشین رسول الله کیست؟ کسانی در شورای سقیفه جمع شدند و قائل به این مسئله شدند که جانشین رسول خدا باید توسط مردم یا شورا انتخاب شود. در مقابل کسانی قائل به این هستند که مقام جانشینی پیغمبر همچون مقام خود پیغمبر مربوط به خداست و جانشین پیامبر نیز باید توسط خود خدا و با ابلاغ خود پیامبر معرفی شود و مردم و یا شورای بزرگان اجازه هیچ دخل و  تصرفی در این مسئله ندارد. اصطلاح سنی  یا اهل سنت به قائلین به شورا در جانشینی پیامبر اطلاق شد و اصطلاح شیعه به کسانی که معتقد بودند علی بن ابیطالب (ع) توسط خدا و با ابلاغ پیامبر انتخاب شد گفته شد علاوه بر این انشعاب اولیه بعدها فرقه‌ها و انشعابات دیگری نیز پدید آمد که در این نوشتار نمی‌توان به همه آنها پرداخت. غرض اصلی ما از این بحث این بود که نشان دهیم در این جهان وسیع چه مقداری از تنوع باورها واعتقادات وآداب وسنن وجود دارد.

 

پی‌نوشت:

[۱] مایکل پترسون،ویلیام هاسکر،بروس رایشنباخ،دیوید بازینجر، عقل واعتقادات دینی، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی،مبحث کثرت گرایی دینی چگونه میتوان تنوع ادیان را تبیین کرد؟ ص ۳۹۸

[۲] توفیقی، حسین ،آشنایی با ادیان بزرگ،فصل فرقه های یهودی

[۳] همان

[۴] توفیقی،حسین، آشنایی با ادیان بزرگ، فصل فرقه مسیحی

لینک کوتاه مطلب : http://fekrat.net/?p=5499