تبیین نسبت نرمش قهرمانانه و مقاومت؛

تیز تر از شمشیر؛ نرم تر از حریر

براساس آموزه‌های قرآن، مقاومت در راه هدف الهی از اصول اندیشه اسلامی است اما گاه شرایط، به‌گونه‌ای پیچیده می‌شود که نرمش نیز می‌تواند در راه رسیدن به هدف، مؤثر باشد.

«فکرت، رسانه اندیشه و آگاهی»؛ در تفکر اسلام ناب، نه تنها امروزه انزواطلبی و قطع رابطه با دنیا پسندیده نیست بلکه انواع تعاملات سیاسی، فرهنگی و… نیز اجتناب ناپذیر گردیده است و بر پایه نفی رابطه سلطه‌گری و سلطه‌پذیری تحلیل می‌شود. می‌توان گفت که هویت سیاسی انقلاب اسلامی بر اساس آیه «لا تَظلِمون و لا تُظلَمون» در قرآن بنا شده است و پایبندی به‌گونه‌های مختلف دیپلماسی و ضرورت‌های آن، متناسب با شیوه‌ای انقلابی و اسلامی را نشان می‌دهد. بی‌تردید همان‌گونه که جنگ بین حق و باطل یک جنگ اجتناب‌ناپذیر است، مقاومت یا عدم مقاومت در مبارزه، علت پیروزی و یا شکست‌ها است، استقامت نیز عامل نصرت الهی است[۱] و مقاومت ضمن بازدارندگی، سازندگی نیز ایجاد می‌کند،[۲] پس نرمش قهرمانانه نیز می‌تواند به مثابه مقاومت عمل کرده و موجبات پیروزی جبهه حق را فراهم آورد.

براساس آموزه‌های قرآن، مقاومت در راه هدف الهی از اصول اندیشه اسلامی است اما گاه شرایط، به‌گونه‌ای پیچیده می‌شود که نرمش نیز می‌تواند در راه رسیدن به هدف، مؤثر باشد. قرآن کریم روابط دوستانه و پیوند با دشمنان را جز در یک مورد استثنایی منع کرده و آن‌هم زمانی است که ارتباط با کافران در شرایطی برای اسلام مفید و در جهت شکست کفر موثر باشد.[۳]

از سوی دیگر، یکی از مهمترین نیازهای مدیریت در هر سطحی، داشتن راهبردی قوی است که ضامن بقای نظام اسلامی می‌باشد. از این زاویه، نرمش قهرمانانه راهبردی سیاسی است؛ اما به شرطی که تأمین‌کننده عزت، عظمت، پیشرفت و صلابت در حوزه بین‌الملل باشد. درواقع نرمش قهرمانانه به معنی ارتقای دیپلماسی است.

نرمش قهرمانانه یک راهبرد رهبری و مبتنی بر سیره معصومین علیهم‌السلام می‌باشد. البته ایجاد شرایط اجرای هر راهبرد نیز بسیار مهم و درخور توجه است. هر راهبردی در مقام عمل و اجرا نیازمند تاکتیک هوشمندانه است. به‌طورکلی ویژگی‌هایی همچون صلابت، اقتدار، دوری از هیجان، پرهیز از التهاب و رعایت مقتضیات زمانه را به همراه خود دارد. در حقیقت نرمش قهرمانانه،‌ ایجاد توازن بین واقع‌گرایی و آرمان‌خواهی است که سه اصل عزت، حکمت و مصلحت، آن‌را هدایت می‌کند.

نرمش قهرمانانه مانور بین اقتدار و انعطاف است؛ نه تخاصم جاهلانه و تسیلم و سازش منفعلانه. بلکه همراه با هوشمندی و شناخت حریف می‌باشد. این مهارت دیپلماتیک منجر به استفاده به موقع و به‌جا از انعطاف و اقتدار می‌شود. درک ماهیت طرف مقابل و فهم صحیح هدف‌گذاری او، شرط اصلی استفاده از تاکتیک نرمش قهرمانانه است؛ مثل کشتی‌گیری که قدرت دارد اما اگر انعطاف لازم را در جای خود به کار نگیرد شکست خواهد خورد. بنابراین استفاده به‌جا و به موقع از انعطاف و قدرت باعث پیروزی می‌شود.[۴] البته برخی نرمش قهرمانانه را به معنی دست برداشتن از آرمان‌ها و اهداف نظام اسلامی معنا کردند و به دنبال آن نظام اسلامی را به عقب‌نشینی از اصول خویش متهم کردند در حالی‌که آن مانور هنرمندانه برای دستیابی به مقصود است.[۵]

نرمش قهرمانانه اولین بار در سال ۱۳۷۵ در ادبیات سیاسی کشور توسط مقام معظم رهبری مطرح شد اما درواقع، تدبیری سیاسی اجتماعی است مبتنی بر سیره معصومین علیهم‌السلام؛ کما این‌که از صلح امام حسن(ع) به‌عنوان شکوه‌مندترین نرمش قهرمانانه تاریخ یاد می‌شود. این هنر امام حسن مجتبی(ع) بود که کاری کرد که جریان اصیل اسلام در مجرای دیگری جریان پیدا کند منتها اگر نه به شکل حکومت- زیرا ممکن نبود- لااقل دوباره به شکل نهضت جریان پیدا کند.[۶] از دیگر مصادیق آن می‌توان به برخورد امام اول مسلمین در جریان غصب خلافت یاد کرد که ایشان برای دستیابی به هدف اصلی که حفظ و بقای اسلام بود از خلافت دست کشیده و سالیانی چند خانه‌نشین بودند. صلح حدیبیه نیز یکی دیگر از مواردی است که نشان‌دهنده خرد سیاسی و الهی رهبر جامعه بود که تأثیر شگرفی در روند توسعه دین اسلام داشت. ویژگی بسیار مهم این واقعه آن است که به فتح مکه و فروپاشی نظام شرک ختم شد و به همین جهت خداوند متعال از آن به‌عنوان فتح‌المبین یاد کرده است.[۷] این فتح‌المبین سیاسی، علی‌رغم ظاهر سازش‌گونه‌اش، موجبات گسترش اسلام و انهدام نظام شرک را فراهم ساخت. اسلام عزیز جغرافیای شرک را با شمشیر فتح نکرد، بلکه با تبلیغ و ترویج دین، حوزه نفوذ خود را گسترش داد.[۸]

از جمله مواردی که به‌عنوان مبانی روایی نرمش قهرمانانه یاد می‌شود می‌توان به تدبیر و عقلانیت و نیز تقیه اشاره کرد که البته تقیه برای حفط جان، آرمان و عقیده بوده و نبایست کارایی خود را از دست بدهد.

نرمش قهرمانانه بر مبنای حکمت و مصلحت و در کنار صلابت و اقتدار شکل می‌گیرد و نتیجه آن بهترین و برترین بهره‌برداری از وضع موجود و به تعبیر دیگر تأمین مصالح نظام اسلامی خواهد بود. عدم کاربست اصل عزت یا ابهام و اشکال در مفهوم و ماهیت تسامح منجر به ایجاد اشکال در دیپلماسی عمومی می‌شود. می‌توان گفت که نرمش و تسامحی از دیدگاه اسلام پسندیده است که همراه با عزت و اقتدار بوده و مانع تسلط و نفوذ دشمن باشد و نشانه آن حصول خیرات و برکات و نیز تغییر و تحولات مثبت می باشد. از لوازم نرمش قهرمانانه، داشتن بصیرت کامل و قاطعیت تمام است که امام خمینی (ره) نمونه بارز آن بودند.

حرکت یکپارچه و پیوسته ائمه معصومین(ع) به سوی مقصد واحد و در قالب یک انسان ۲۵۰ ساله نشان‌دهنده اهمیت مقصد و رسیدن به هدف عالی نظام توحیدی است؛ هر چند که به حسب ظاهر برخی این حرکت‌ها رو به عقب باشد. طبق فرموده قرآن کریم[۹] هرگونه حرکتی چه رو به جلو و چه به عقب مثل میدان رزم نظامی باید به‌دنبال رسیدن به اهداف از پیش تعیین شده باشد.[۱۰] زندگی ائمه بزرگوار علی‌رغم تفاوت ظاهری، در مجموع یک حرکت مستمر و طولانی است که هدف و جهت آن‌ها یکی است. در واقع عنصر مبارزه حادّ سیاسی در زندگی آن‌ها همواره وجود داشته است حال یا به صورت مبارزه و مقاومت و یا در قالب نرمش قهرمانانه. امروزه هم عدم وابستگی به شرق و غرب به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مولفه‌های اسلام ناب[۱۱] در تعاملات سیاسی و نظامی مورد توجه است و حتی در زمان نرمش ظاهری دربرابر دشمن هم تعیین‌کننده خط مشی نظام اسلامی و انقلابی است.

نمایندگان سیاسی جمهوری اسلامی ایران در جهان باید تیزتر از شمشیر، نرم‌تر از حریر و سخت‌تر از سنگ و پولاد باشند. عرصۀ سیاست خارجی میدان نرمش‌های قهرمانانه است، اما نرمشی که در برابر دشمن، تیز باشد. بنابراین دیپلمات‌های ما باید در مواضع اصولی خود مستحکم بایستند و استقامت و پایمردی حضرت امام خمینی(ره) را الگوی خود قرار دهند.[۱۲]

نرمش در یک جاهایی بسیار لازم است، بسیار خوب است؛ عیبی ندارد، اما این کشتی‌گیری که دارد با حریف خودش کشتی می‌گیرد و یک جاهایی به دلیل فنی نرمشی نشان می‌دهد، فراموش نکند که طرفش کیست؛ فراموش نکند که مشغول چه کاری است؛ این شرط اصلی است.[۱۳]

درباره‌ی مفهوم قهرمانانه، نکتۀ اول مسئله قهرمانی است. در عالم سیاست، مسئله بسیار کلیدی این است که بدانیم دقیقاً کجا هستیم و  فهمی صحیح از وضعیت موجود داشته باشیم. اگر خود را کمتر از آن چیزی که هستیم بدانیم، ذلیل شده و فرصت‌ها را از دست می‌دهیم. و اگر  خود را بیش از چیزی که هستیم بدانیم، اغوا شده و به کارهایی دست می‌زنیم که توانش را نداریم. بنابراین فهم درست از موقعیتی که داریم، بسیار حائز اهمیت است.

اهمیت بحث بصیرت سیاسی بسیار قابل تأکید است. بصیرت سیاسی با تصویر واقع‌بینانه از وضعیت آغاز می‌شود، اما به این‌جا ختم نمی‌شود. بلکه باید بعد از شناختن موقعیت خود، وظیفه را هم به خوبی شناخت و برای انجام وظیفه در زمان خود و به اندازه خود قیام کرد؛ نه دیرتر و نه زودتر؛ نه کمتر و نه بیشتر. اگر فرد در این سه موقعیت به خوبی عمل کند از لحاظ سیاسی بصیر است. چنین فردی هم تصویر واقع‌بینانه‌ای از موقعیت موجود دارد، هم وظیفه‌اش را خوب می‌شناسد و هم برای انجام وظیفه در زمان خود و به اندازه قیام می‌کند.

نرمش قهرمانانه به این معناست که اصول تحت هر شرایطی حفظ شود اما نسبت به حواشی‌ می‌توان نرمش نشان داد. قهرمانی که در تکنیک به تعبیر رهبری، نرمش به خرج می‌دهد، به‌دنبال پیروزی است. اصل بر این است که پشتش به خاک نرسد، منتهی در عملیاتش نرمش دارد. بنابراین نرمش برای حفظ آن منافعی است که ضرورتی حیاتی دارند.

نتیجه اینکه نرمش قهرمانانه و مقاومت، دو روی یک سکه هستند؛ همان‌طور که مقاومت، عامل جلب نصرت الهی است، نرمش قهرمانانه نیز در صورت تحقق براساس الزامات خویش،‌ منجر به پیروزی جبهه حق می‌شود.

*زهره راد، پژوهشگر و دانشجوی دکتری فلسفه

 

بیشتر بخوانید:

 

پی‌نوشت:

[۱]  طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، سیدعلی خامنه‌ای.

[۲]  عصرجدید، سیدمحمدمهدی میرباقری.

[۳]   آل عمران، آیه ۲۸.

[۴]   بیانات رهبر انقلاب در دیدار اعضا مجلس خبرگان رهبری،۱۳۹۲/۰۶/۱۴.

[۵]   بیانات رهبر انقلاب در دیدار فرماندهان بسیج کشور،۱۳۹۲/۰۸/۲۹.

[۶]    انسان ۲۵۰ ساله، سید علی خامنه‌ای.

[۷]   فتح، ۱.

[۸]   بیانات رهبری درنماز جمعه ۱۳۸۹/۰۲/۲۸.

[۹]   انفال، ۱۶.

[۱۰]   بیانات رهبر انقلاب در دیدار فرماندهان بسیج کشور، ۱۳۹۲/۰۸/۲۹.

[۱۱]   وصیت نامه سیاسی-الهی، سیدروح‌الله موسوی‌خمینی.

[۱۲]    بیانات رهبر انقلاب در دیدار با مسئولان وزارت امور خارجه، ۱۳۷۵/۵/۱۷.

[۱۳]   بیانات رهبر انقلاب در دیدار با فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۹۲/۰۶/۲۹.

لینک کوتاه مطلب : http://fekrat.net/?p=7051