ویژههای فکرت
مجموعه فکرت درصدد است، مسائل روزِ حوزه اندیشه را با نگاهی جدید و در قالبهای متنوع رسانهای به تصویر بکشد.
حجتالاسلام امین اسدپور، رئیس موسسه ضحی، در نشستی در رسانه فکرت با محوریت آیین تشییع و تولد نظم اجتماعی در ایران نوین، به بررسی ابعاد اجتماعی و تمدنی این پدیده پرداخت.
وی در ابتدای این نشست با اشاره به مراسم وداع و تشییع پیکر امام شهید، ابراز امیدواری کرد که این رویداد، سرآغاز جدیدی برای تحقق آرمانها و اهدافی باشد که ایشان در طول دوره زعامت و رهبری خود دنبال میکردند.
اسدپور در ادامه با بیان اینکه بحث خود را با نقل متنی کوتاه آغاز میکند، توضیح داد: این متن به توصیف رویدادی تاریخی در بغداد بازمیگردد؛ جایی که هزار سال پیش، در یکی از روزهای حادثهخیز، میدان مملو از مردمی شد که بهدلیل وقوع حادثهای غمانگیز گرد هم آمده بودند. به گفته وی، در این واقعه، هزاران نفر بر درگذشت شخصیتی بزرگ گریستند و دهها هزار نفر بر پیکر انسانی والا نماز گزاردند که طی پنجاه سال، با دانش و معرفت خود بخش گستردهای از جهان اسلام را تحت تأثیر قرار داده و در کرانه دجله، منشا گسترش علم و معرفت شده بود.
وی افزود: بر اساس این روایت، با وجود تندباد حوادث تلخ و خونین در پایتخت عباسی و غلبه تعصبات و بددلیها، جریان علم و معرفتی که به معارف قرآن و اهلبیت علیهمالسلام متصل بود، خاموش نشد و همچنان به حیات و اثرگذاری خود ادامه داد؛ بهگونهای که کجفهمیها نیز نتوانستند مانعی در برابر این جریان علمی ایجاد کنند.
این پژوهشگر حوزه ادامه داد: در این متن به این نکته نیز اشاره شده است که در روز تشییع، اگرچه برخی با نگاه سطحی، این واقعه را پایان کار آن شخصیت تلقی کردند، اما در مقابل، نگاهی عمیقتر نشان میدهد که تأثیرگذاری چنین شخصیتی، بهدلیل جریانسازی علمی و فرهنگی، محدود به حیات ظاهری او نبوده و در بستر تاریخ استمرار یافته است.
وی با اشاره به نحوه تدفین شیخ مفید بیان کرد: پیکر وی در خانهاش در درب ریاح بغداد به خاک سپرده شد و بعدها به جوار مرقد امام جواد علیهالسلام منتقل شد، اما شخصیت علمی و فکری او همواره در تاریخ باقی ماند و در روند رشد فقه و کلام شیعه نقشآفرینی کرد.
اسدپور با اشاره به برگزاری هزاره شیخ مفید تصریح کرد: بزرگداشت این شخصیت پس از گذشت قرنها، نشاندهنده ماندگاری جایگاه علمی اوست و گذر زمان نتوانسته از اهمیت او بکاهد.
وی در ادامه خاطرنشان کرد: این متن از امام شهید و مربوط به سال ۱۳۷۲ و به مناسبت هزاره شیخ مفید است و نکته قابل توجه در آن، آغاز بحث از منظر تشییع این شخصیت بهعنوان یکی از نخستین زعمای اجتماعی شیعه در عصر غیبت است.
این پژوهشگر حوزه با تاکید بر اهمیت این زمینه تاریخی گفت: با توجه به این چارچوب، بررسی تشییع پیکر زعما در جهان اسلام میتواند به فهم عمیقتری از کارکردهای اجتماعی و الهیاتی این پدیده منجر شود و این موضوع، ریشه در تشییع پیامبر اکرم و ائمه اطهار علیهمالسلام دارد.
وی افزود: در تشییع پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، در حالی که اهلبیت مشغول تدفین بودند، تحولات مهمی در مسیر سیاسی جامعه اسلامی رخ داد. همچنین در تشییع حضرت زهرا سلاماللهعلیها و امیرالمومنین علیهالسلام، نحوه تدفین، از جمله دفن شبانه و پنهان بودن مزار، بهعنوان نشانهای از اعتراض به وضعیت سیاسی پس از رحلت پیامبر قابل تحلیل است.
اسدپور ادامه داد: در دوره بنیامیه، تشییع ائمه اطهار علیهمالسلام عمدتا در شرایط محدود و همراه با فشار حاکمیت انجام میشد و امکان شکلگیری حرکتهای اجتماعی گسترده در این زمینه وجود نداشت.
وی با اشاره به تشییع امام موسی بن جعفر علیهالسلام در بغداد گفت: این رویداد بهعنوان یک نقطه عطف اجتماعی شناخته میشود؛ چراکه حضور گسترده مردم و نشانههای مظلومیت، آن را به یک کنش اعتراضی علیه حاکمیت تبدیل کرد.
اسدپور افزود: در دوره امام رضا علیهالسلام نیز، با وجود دخالت حکومت در برگزاری مراسم، مؤلفه مظلومیت همچنان بهعنوان یکی از عناصر اصلی در فرهنگ شیعه باقی ماند.
این پژوهشگر حوزه با اشاره به تداوم این مفاهیم در ادبیات زیارت بیان کرد: در این ادبیات، علاوه بر تاکید بر آرمانهای ائمه، به ظلمهای تاریخی نیز اشاره شده و مفاهیمی مانند ثارالله در همین چارچوب مطرح شدهاند که در برخی تفاسیر، به معنای مسئولیت تاریخی و اجتماعی برای پیگیری عدالت تلقی میشود.
وی ادامه داد: این دلالتها در عصر غیبت نیز در تشییع زعمای شیعه تداوم یافته و نمونههایی مانند تشییع شیخ مفید، میرزای شیرازی، آیتالله بروجردی، شهید صدر، آیتالله خویی و امام خمینی، هر یک واجد کارکردهای اجتماعی قابل توجهی بودهاند.
اسدپور با اشاره به تشییع امام خمینی اظهار کرد: این مراسم بهعنوان یک رویداد کمنظیر، نشاندهنده ظرفیت بالای اجتماعی در بسیج عمومی بوده است.
وی در ادامه با تاکید بر ویژگیهای خاص تشییع رهبر شهید تصریح کرد: این رویداد بهدلیل همزمانی زعامت دینی و جایگاه حکومتی ایشان و نیز وقوع شهادت در بستر یک تقابل آشکار، دارای ابعاد متمایزی است.
این پژوهشگر حوزه افزود: در این چارچوب، تشییع میتواند از سطح یک مراسم سوگواری فراتر رفته و به بستری برای بازتولید اراده جمعی و استمرار مسیر تبدیل شود.
اسدپور ادامه داد: این وضعیت، بهویژه در شرایط تقابل آشکار حق و باطل، میتواند موجب بیداری اقشار مختلف و بازنگری در مواضع آنان شود.
وی با اشاره به پیوند این موضوع با مفاهیمی مانند خونخواهی و استمرار مسیر گفت: در صورت تحقق عملی این مفاهیم، امکان ایجاد بازدارندگی تاریخی و جلوگیری از تکرار حوادث مشابه فراهم خواهد شد.
این پژوهشگر حوزه خاطرنشان کرد: تحقق این امر نیازمند روایتسازی، مشارکت اجتماعی و بازتعریف نقش مردم در حکمرانی است.
وی با اشاره به تاکیدات رهبر شهید بر حکمرانی مردمپایه اظهار کرد: بر اساس این دیدگاه، همانگونه که سیاست مردمی شده، سایر حوزهها از جمله اقتصاد، فرهنگ و امنیت نیز باید با مشارکت مردم اداره شوند و تجربه نشان داده است که حضور مردم، عامل پیشرفت و حذف آنان، زمینهساز ناکامی است.
اسدپور در پایان تاکید کرد: در صورت تبدیل این ظرفیت به یک اراده عمومی، تشییع میتواند به نقطه آغاز یک حرکت اجتماعی و تمدنی تبدیل شود و کارکردی فراتر از یک مراسم صرف پیدا کند.
تاریخ انتشار: 1405/04/13
- برچسب ها:
- امین اسدپور
- تشییع پیکر رهبر شهید
- فکرت