ویژههای فکرت
مجموعه فکرت درصدد است، مسائل روزِ حوزه اندیشه را با نگاهی جدید و در قالبهای متنوع رسانهای به تصویر بکشد.
با وجود گذشت چند دهه از نگارش کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران، موضوع نسبت امر ملی و امر دینی همچنان از موضوعات بحث برانگیز محافل سیاسی ایران است. از زمان تألیف این کتاب توسط شهید مطهری تا امروز، مسائلی در زمینه نسبت امر ملی و امر دینی پدید آمده که در عصر ایشان فرصت ظهور و بروز پیدا نکرده بود.
مثلا این پرسش اساسی که فارغ از تجربه تاریخی و با توجه به مناسبات جدید، آیا در دوره فعلی امکان پیشبرد همزمان امر دینی و امر ملی وجود دارد؟ عمدتا در دوره انقلاب اسلامی مطرح شد و در ادوار پیشین که امر دینی راهی به اریکه قدرت پیدا نمی کرد، چندان حائز اهمیت نبود. آنچه در زیر می آید، مروری است بر تجربه کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران و مسائل مهمی که بعدها در زمینه نسبت امر ملی و امر دینی مطرح شد؛
یکی از مهمترین مسائل عصر شهید مطهری، مسئله نسبت تاریخی اسلام و ایران و عوامل تاریخی گرایش ايرانیان به اسلام بود. از این رو محتوای کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران، بیشتر در رابطه با تحلیل همین مسئله است.
این کتاب با نظر به مسائل عصر و زمانه شهید مطهری تألیف شده و در واقع پاسخ متقابلی به کتاب دو قرن سکوت عبدالحسین زرینکوب است.
کتابی که به نوعی مهمترین پشتوانه نظری جریان روشنفکری باستان گرا به شمار می آمد و در حکم گواهی و شاهدی برای اثبات افکار و اندیشه های روشنفکران برجسته باستان گرا از جمله میزرا فتحعلی آخوندزاده، میرزا آقاخان کرمانی، حسین کاظم زاده و صادق هدایت بود.
عبدالحسین زرینکوب در کتاب دو قرن سکوت، پذیرش اسلام از سوی ايرانيان را امری تحمیلی قلمداد میکند. زرینکوب بسط و گسترش اسلام در ایران را محصول برخورد جبری اعراب و مسلمانان طی دو قرن متمادی می دانست و از آن با تعبیر دو قرن سکوت یاد می کرد.
در مقابل، شهید مطهری در کتاب خود، آراء و افکار زرین کوب را به چالش کشید و تفسیری جدیدی از نسبت تاریخی اسلام و ایران ارائه داد.
شهید مطهری معتقد بود ایرانیان طی یک فرآیند تدریجی، اسلام را در همگرایی کامل با هویت ملی دیدند و بدون هیچ قهر و اجباری و در دوره اوج استقلال و قدرت ایران، به اسلام گرایش پیدا کردند.
این تلقی مثبت ايرانيان از اسلام، منجر به انتفاع همزمان اسلام و ایران شد و اسلام و ایران به واسطهٔ قرن ها همراهی و همگرایی، خدمات متقابلی به یکدیگر ارائه کردند.
شهید مطهری درباره فرآیند تاریخی پذیرش اسلام در ایران میگفت: مردم ایران طبعا مردمی باهوش بودند و به علاوه سابقه فرهنگ و تمدن داشتند بیش از هر ملت دیگر نسبت به اسلام شیفتگی نشان دادند و به آن خدمت کردند. اسلام نیز شور و هیجانی از لحاظ علمی و فرهنگی در میان ایرانیان پدید آورد و سبب شد، ایرانیان استعدادهای خود را بروز دهند.
پس از تألیف کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران، اسلام ستیزی عبدالحسین زرین کوب تا حد زیادی فروکش کرد. او در کتاب بامداد اسلام و کارنامه اسلام، نظرات جدیدی مطرح کرد که با نظرات پیشین زرین کوب در کتاب دو قرن سکوت، متفاوت بود.
در دوره شهید مطهری، مسئله نسبت امر ملی و امر دینی بیشتر جنبه تاریخی داشت اما در سالهای بعدی انقلاب اسلامی، این مسئله به امری راهبردی و تعیین کننده تبدیل شد.پیروزی انقلاب اسلامی، به معنای آغاز حاکمیت دینی بود. در این میان جریانی وجود داشت که از آغاز چنین دورهای استقبال نمی کرد.
این جریان یعنی جبهه ملی سودای تشکیل حکومت سکولار دموکراتیک داشت و حکومت دینی را ناقض حاکمیت ملی می دانست. از این رو اجتناب انقلاب اسلامی از پذیرش سکولاریسم و حذف قوانین دینی، از سوی جبهه ملی به معنای نقض حاکمیت ملی و منافع ملی تلقی می شد.تلقی جبهه ملی با چالشی اساسی مواجه بود.
با توجه به پیشینه تاریخی ایران و ملازمه دین و سیاست در دوره ایران باستانی و ایران اسلامی، تفکیک امور سیاسی از امر دینی، منجر به سیاستزدگی جامعه ایرانی می شد و پایگاه اجتماعی جنبش های تحول خواهی را تضعیف می کرد.
جبهه ملی در اثر غفلت از این واقعیت تاریخی، اندک اندک روبه زوال گذاشت و با سپهر سیاسی ایران وداع کرد.نهضت آزادی، ديگر جریان مخالف انقلاب اسلامی برخلاف جبهه ملی سعی می کرد بین امر ملی و امر دینی پیوند ایجاد کند.
البته تفسیر دبیرکل نهضت آزادی یعنی مهندس بازرگان از نسبت امر ملی و امر دینی، نوعی مواجهه انتقادی با تلقی انقلاب اسلامی بود.بازرگان خدمت به میهن از راه دین و خدمت به دین از راه میهن را دو مسیر جداگانه می دانست و می گفت:برخلاف آقای خمینی من اسلام را برای ایران میخواهم نه ایران را برای اسلام.
اگرچه تجربه دفاع مقدس، بطلان دوگانه سازی بین امر ملی و امر دینی را به وضوح اثبات کرد و میهن دوستی پیروان خط امام و وطن گریزی مدعیان ملی گرایی را به رخ سران نهضت آزادی و جبهه ملی کشید اما گفتمان انقلاب کماکان پس از گذشت سالها، از سوی اپوزیسیون، به ایدئولوژیک اندیشی و ایران ستیزی متهم می شود.
اپوزیسیون، جمهوری اسلامی را امت پایه و فاقد نگرش ملی می داند. اما جایگزینی برای نگرش دینی که نیرومندترین انگیزه تأمین منافع ملی است، ندارد. از این رو اپوزیسیون در ساحت اندیشه سیاسی ایران از راه گشایی و گرهگشایی عاجز است.
در شرایط عجز تئوریک اپوزیسیون، تفکیک بازرگان بین راهبرد اسلام برای ایران و راهبرد ایران برای اسلام در زمینه نسبت امر ملی و امر دینی، تحلیلی مشکلگشا قلمداد شده و از سوی نخبگان سیاسی ایران مورد استقبال قرار می گیرد.
به عنوان مثال محمد قوچانی، رئیس کمیته سیاسی حزب کارگزاران سازندگی و سردبیر مجله آگاهی، اندیشه بازرگان را پشتوانه تئوریک جریان کارگزاران سازندگی در زمینه ملیگرایی و دینداری دانسته و در توصیف راهگشایی دیدگاه بازرگان می گوید: مرحوم مهندس بازرگان پرسشی تاریخی را در این ارتباط مطرح کردهاست که ما ایران را برای اسلام میخواهیم یا اسلام را برای ایران میخواهیم. نتایج این دو راهبرد کاملا متفاوت است. این جدال در شوروی هم وجود داشت که ما باید سیستم سوسیالیستی را در کشور روسیه بهسامان کنیم و از آنجا بقیه دنیا را مدیریت کنیم یا ابتدا باید انقلاب سوسیالیستی در همه جا پیروز شود و بعد روسیه هم سوسیالیستی شود.
دیدگاه بازرگان درحالی نزد برخی معتبر است که اساسا امر دینی از امر ملی غیر قابل تفکیک بوده و پیشبرد امر دینی به معنای پیشبرد امر ملی است و غایتی فراتر از این ندارد. گفتمان انقلاب باید با تولید آثار و افکار جدید این ملازمه دائمی امر ملی و امر دینی را در ساحت نظری تثبیت کند تا از هجوم اندیشه های سیاسی معارض در امان بماند.
بیژن عبدالکریمی، استاد فلسفه دانشگاه تهران در این خصوص می گوید: دوگانهسازی بین امر ملی و امر دینی کاملا جعلی است و هر امر ملی در این کشور، امر دینی هم هست اما متأسفانه در این ۴۰ و چند سالی که از پیروزی انقلاب میگذرد، گفتمان انقلاب به دلیل فقر تئوریک نتوانست در سطح زبان و گفتار و گفتمان، نسبت بین امر ملی و امر دینی را خوب تبیین کند. به همین دلیل هم پس از کتاب خواندنی «خدمات متقابل ایران و اسلام» مرحوم مطهری، دانشگاهیان و حوزویان ما متأسفانه نتوانستند یک اثر دندانگیر درباره امر ملی و امر دینی تولید کنند.
تاریخ انتشار: 1405/02/28