قوه عاقلۀ انقلاب در سنگر دانشگاه

 چهارم آبان‌ماه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران در تالار فردوسی خود، میزبان رویدادی فاخر و پرشکوه بود؛ آیین یادبود استاد شهید، دکتر علی لاریجانی. این همایش با حضور پرشور خانواده‌ی آن شهید سرافراز و جمعی از برجسته‌ترین، مرجع‌ترین و تاثیرگذارترین چهره‌های علمی، دانشگاهی، حوزوی و سیاسی کشور از جمله غلامعلی حداد عادل، آیت‌الله سید مصطفی محقق داماد، علی مطهری، حسین سیمایی صراف وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، و اعضای هیئت علمی و اساتید گروه فلسفه برگزار گردید. این همایش، فراتر از یک مراسم بزرگداشت متعارف و تشریفاتی، به تریبونی اندیشه‌ورز برای واکاوی نسبت میان «اندیشه فلسفی»، «خرد حکمی» و «عمل سیاسی» در بحرانی‌ترین و التهاب‌آلودترین دوران تاریخ معاصر ایران تبدیل شد. در تقاطع میان جنگ، تحریم و چالش‌های کلان ملی، بازخوانی کارنامه‌ی مردی که به حق «قوه‌ی عاقلۀ انقلاب» خوانده شد، بیش از هر زمان دیگری ضرورت می‌یابد. گزارش پیش‌رو، بازخوانی جامعی از ابعاد، سخنرانی‌ها، خاطرات و دلالت‌های راهبردی مطرح‌شده در این آیین باشکوه است.

۱. پاکدستی، نظم ذهنی و شرافت رقابت؛ روایتی از اخلاق سیاسی در مکتب شهید لاریجانی
غلامعلی حداد عادل، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام و از چهره‌های فرهنگی و سیاسی کشور، در این مراسم با تأکید عمیق بر سلامت نفس، پارسایی و پاکدامنی بی‌چون‌وچرای شهید لاریجانی خاطرنشان کرد که حتی سرسخت‌ترین، کینه‌توزترین و منتقدترین مخالفان سیاسی ایشان نیز در طول دهه‌های متمادی نتوانستند ذره‌ای تردید یا ابهام در پاکدستی، طهارت مالی و پایبندیِ راسخِ او به صراط مستقیم ایجاد کنند. او در تمام دوران تصدی مسئولیت‌های سنگین اجرایی و تقنینی، صیانت از بیت‌المال و اخلاق سیاسی را خط قرمز خود می‌دانست. به تعبیر حداد عادل، دکتر لاریجانی چهره‌ای دقیق، صاحب‌نظر، عمیق و مطلع بود که در مواجهه با دیپلمات‌ها، سیاستمداران و شخصیت‌های برجسته‌ی علمی و اکادمیک خارجی، با تکیه بر دانش ژرف، احاطه بر تاریخ و نظم ذهنی کم‌نظیر خود، همواره مایه سرافرازی، عزت و اقتدار ملت ایران در مجامع بین‌المللی می‌شد. او هیچ‌گاه در میدان دیپلماسی و گفتگو کم نمی‌آورد و با تسلط کامل بر مبانی ذهنی خود، منافع ملی را به بهترین شکل پاس می‌داشت.

حداد عادل در بخش دیگری از تحلیل خود، با اشاره به دوران خطیر رقابت سیاسی میان خود و شهید لاریجانی در کسوت ریاست مجلس شورای اسلامی، درس بزرگی از «اخلاق رقابت» را برای نسل امروز روایت کرد؛ در اوج رقابت‌های جدی و نفس‌گیر سیاسی، هر دو شخصیت تلاش کردند تا حریم‌ها، حرمت‌ها و مصالح کشور را حفظ کنند و به محض مشخص شدن نتیجه و انتقال کرسی ریاست مجلس، با ارسال دسته‌گل، پیام‌های احترام‌آمیز و حضور فعال به عنوان یک نماینده ساده در صحن علنی، به وظیفه ملی و اخلاقی خود عمل کردند.

او تصریح کرد که هرجا احساس می‌کرد رقابت‌های فروعی ممکن است به اصل انقلاب، کارآمدی نظام و مصالح عالیه کشور لطمه وارد سازد، پیشگام می‌شد تا رقابت را به رفاقت تبدیل کند. حداد عادل در فراز پایانی سخنان خود، شهادت دکتر لاریجانی را پاداش الهی سال‌ها مجاهدت صریح‌اللهجه، شجاعانه و بی‌منت در پرونده‌های پیچیده امنیتی و منطقه‌ای دانست؛ مسئولیت‌های خطیری که او پس از اصرار نهادهای عالی نظام و قانع کردن دوستان و نزدیکانش برای پذیرش تکالیف سنگین‌تر در حوزه امنیت ملی به دوش کشید و سرانجام جان پاک خود را نثار این عهد الهی کرد.

۲. سکوت معنادار، صبرِ استراتژیک و آمیزش سیاست با حکمت عملی
آیت‌الله سید مصطفی محقق داماد، رئیس گروه مطالعات اسلامی فرهنگستان علوم و چهره حوزوی و دانشگاهی، سخنرانی خود را به تحلیل فلسفی مفهوم «مسئولیت» و کیفیت رابطه یک فرد با «خیر عمومی» در سیره و رفتار شهید لاریجانی اختصاص داد. به باور وی، اخلاق نزد شهید لاریجانی هرگز به عنوان یک ابزار نمایشی برای تظاهر، کسب ستایش عمومی یا جلب توجه دیگران مطرح نبود، بلکه اخلاق برای او «عین عمل» و جوهره‌ی حیات بود. او عمل می‌کرد، تصمیم می‌گرفت و بار سنگین مسئولیت را به دوش می‌کشید، بی‌آنکه چشم‌انتظار هلهله، تظاهر، تمجید یا تحسین رسانه‌ای و عمومی باشد. در روزگاری که بسیاری از فعالان سپهر عمومی، هدف از عمل کردن را دیده‌شدن، نمایش دادن و کسب ستایشِ آنی می‌دانند، سیره عملی شهید لاریجانی تجلی‌گاه خالصانه‌ترین شکل از عملِ بی‌ادعا و معطوف به حقیقت بود.

آیت‌الله محقق داماد با اشاره به صبوری ستودنی، متانت حواس و تحمل حداکثری شهید لاریجانی در برابر بی‌مهری‌ها، کارشکنی‌ها و موانع ایجاد شده در مسیر خدمت‌رسانی‌اش، سکوت او را عمیقاً معنادار و مایه آرامش و امنیت کشور توصیف کرد. به تعبیر این اندیشمند حوزوی، سکوت علی لاریجانی در بسیاری از مقاطع بحرانی، «عین بیان» بود؛ سکوتی فاخر که رمزگشایی و تفسیر ابعاد عمیق آن به سال‌ها زمان و تحلیل دقیق تاریخ نیاز دارد. او دو بار مورد بی‌مهری و ظلم سیاسی واقع شد و به تعبیر رهبر انقلاب، مظلوم واقع گردید، اما ترجیح داد به جای تسویه‌حساب‌های شخصی، برای حفظ مصالح عالیه نظام و آرامش ملت سکوت پیشه کند. محقق داماد دکتر لاریجانی را مصداق بارز آمیزش «سیاست اجرایی» با «حکمت عملی» معرفی کرد؛ حکمتی که تجلی‌گاه روشن آن صبر، بردباری، تحمل مخالف، شرح صدر و لبخند در برابر سیل ملامت ملامتگران بود. وی همچنین با ذکر خاطره‌ای لطیف و تاریخی از مرحوم استاد شهید مرتضی مطهری در جریان ازدواج دکتر لاریجانی، به نقل از آن استاد فرزانه یادآور شد که شهید مطهری در وصف خرد و پختگی او در جوانی فرموده بود: «او عقل پیر دارد.»

۳. قوه‌ی عاقلۀ انقلاب، اعتدالِ مبتنی بر تقوا و هزینه‌ی گزاف مصلحت‌اندیشی
علی مطهری، نایب رئیس پیشین مجلس شورای اسلامی و از نزدیک‌ترین چهره‌ها به تفکر شهید لاریجانی، شهادت این استوانه‌ی خردورزی را در برهه‌ای که کشور بیش از هر زمان دیگری به تدبیر و دوراندیشی او نیازمند بود، داغی جبران‌ناپذیر و سنگین خواند. او دکتر لاریجانی را با عنوانی دقیق، «قوه‌ی عاقلۀ انقلاب» نامید که توده‌های مردم و نخبگان سیاسی در روزهای سخت به خرد، پختگی، سنجیدگی و تدبیر او دل بسته بودند. اعتدال فکری و عملی شهید لاریجانی هرگز محصول سازش‌کاری یا انفعال نبود، بلکه ریشه در تقوای الهی، تعهد مکتبی و توانایی تحلیلی دقیق و کلان‌نگرانه‌ی او داشت. قرآن کریم وعده داده است که کسی که تقوای الهی پیشه کند، خداوند قوه تشخیص حق از باطل و راه خروج از بن‌بست‌ها را به او عطا می‌کند؛ و دکتر لاریجانی مصداق بارز این آیه شریفه بود. فرد معتدل نیازمند دو بال است؛ هم «قوه تجزیه و تحلیل کلان» و هم «تقوای الهی» تا تحت تأثیر هجمه‌ها، پروپاگانداها و حملات ناجوانمردانه قرار نگیرد.

مطهری با اشاره به توانمندی‌های اجرایی کم‌نظیر شهید لاریجانی از دوران جوانی - از جمله تصدی مدیریت‌عامل سازمان صداوسیما در سن حساس ۲۳ سالگی - تا ریاست مدبرانه بر قوه مقننه، به مظلومیت او در برخوردهای سیاسی و پدیده‌ی نامبارک ردصلاحیت‌های زنجیره‌ای اشاره کرد و تأکید نمود که نحوه‌ی مواجهه، پاسخگویی و پیگیری حقوقی او به‌گونه‌ای مدبرانه انجام شد که باوجود اجحاف‌ها، هیچ‌گاه به اصل نظام و آرامش کشور آسیبی نرسید. او به عنوان یک مصلح اجتماعی، محبوبیت شخصی و سرمایه‌ی سیاسی خود را فدای منافع ملی و مصالح مردم کرد؛ نمونه بارز این شجاعت مسئولانه، ایستادگی محکم، قانونی و منطقی او بر سر تصویب برجام در مجلس شورای اسلامی بود؛ جایی که با وجود تهمت‌ها و هجمه‌های سنگین، دوگانه رفتار نکرد و روند قانونی کشور را به سرانجام رساند. خاطره‌ی دیدار سرزده، صمیمی و معنوی شهید لاریجانی چهل روز پیش از شهادت و هشدار هوشمندانه‌اش درباره احتمال وقوع جنگ و تلاش مستمر برای مهار بحران‌ها، گواهی روشن بر درک عمیق او از خطرات پیش روی ملت بود. مطهری در پایان با تأکید بر اینکه نباید جنایات دشمن را کوچک شمرد، از پیگیری حقوقی و صیانت از شرافت ملی دفاع کرد و یادآور شد که آن شهید بزرگوار علاوه بر مراتب عالی علمی و فلسفی، یک کوهنورد درجه‌یک و انسانی نمونه در تمام ابعاد زیست انسانی بود.

۴. عقلانیت؛ گمشده‌ی حکمرانیِ مدرن و هراسِ دشمن از عمقِ اندیشه
حسین سیمایی صراف، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، در این همایش با تمجید از ادب، صبور بودن، فراست، کیاست و تسلط چشمگیر شهید لاریجانی بر علوم حقوقی و فلسفی، «عقلانیت جمعی» را به عنوان مهم‌ترین زیربنای حکمرانی خوب بر اساس استانداردهای معتبر جهانی (مانند شاخص‌های بانک جهانی) مورد تحلیل قرار داد. وی با استناد به مبانی نظری و آمارهای علمی تأکید کرد که عقل جمعی همواره معصوم‌تر، پایدارتر و کم‌خطاتر از تصمیمات فردی است؛ هرچه میزان مشارکت عقلا، نخبگان، اندیشکده‌ها و پژوهشکده‌ها در فرآیند سیاست‌گذاری کلان بالاتر رود، ضریب خطای سیستم کاهش می‌یابد. شهید لاریجانی در زیست سیاسی طولانی‌مدت خود درجا نزد، فسیل نشد، بلکه دائم تغییر کرد، پخته‌تر شد و به تکامل رسید تا جایی که به مظهر عقلانیت و سرمایه بی‌بدیل ملی بدل گشت.

وزیر علوم صراحتاً و با صدایی رسا تأکید کرد که رژیم غاصب صهیونیستی و شبکه تروریستی حامی آن، هرگز اتفاقی دست به ترور هدفمند دکتر لاریجانی نزده‌اند؛ آن‌ها از عقلانیت، عمق تاملات، پختگی فکری و قدرت تصمیم‌سازی راهبردی او به شدت به وحشت افتاده بودند. ترور اندیشه و حذف فیزیکی صاحبان خرد، ابزار همیشگی اشقی‌الاشقیا در طول تاریخ بوده است. در بخش پایانی مراسم، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدرضا لاریجانی، فرزند گرامی شهید، نیز با روایتی لطیف، عمیق و تکان‌دهنده از فداکاری‌های خالصانه، صبوری‌ها و نقش بی‌بدیل مادر در کنار مجاهدت‌های شبانه‌روزی پدر، از دل کندن شهید لاریجانی از آرامش و آرمان‌های مادی و علمی برای دفاع از کیان اسلام و کشور سخن گفت و این شهادت مظلومانه را نقطه‌ی عطف درخشانی در تبار یک خانواده‌ی اصیل ایثارگر و خادم به ملت توصیف کرد؛ خانواده‌ای که تا آخرین ثانیه‌های حیات، ذهنی متمرکز بر اعتلا و خدمت به ایران اسلامی داشتند.