بررسی نسبت دانش بنیادین، حکمت و اقتدار ملی / چرا مهندسیزدگی و شعارزدگی به پیشرفت علمی آسیب میزند؟
دکتر مهدی گلشنی در نشست علمی «تکاپوی علمی ایران معاصر» در پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، پیوند بنیادین علوم پایه، علوم انسانی و متافیزیک با اقتدار واقعی و پیشرفت پایدار را تشریح کرد.
-
3
-
0
-
0
در جهان بهشدت رقابتی امروز، دستیابی به اقتدار ملی پایدار در گرو درک عمیق نسبت میان «دانش بنیادین» و «فناوریهای کاربردی» است. در همین راستا، پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، میزبان نشست تخصصی «تکاپوی علمی ایران معاصر؛ واکاوی نسبت «دانش» و «اقتدار ملی» در گفتمان انقلاب» با دبیری علمی دکتر فاطمه رایگانی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه، و سخنرانی دکتر مهدی گلشنی، استاد ممتاز فیزیک دانشگاه صنعتی شریف و عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران بود. محور اصلی این نشست، تحلیل پیام رهبر معظم انقلاب به مدالآوران و نخبگان علمی و ورزشی و بررسی سیاستگذاریهای علمی کشور، غفلتهای ساختاری از علوم پایه و انسانی و ضرورت بازگشت به نگاه کلنگر و متافیزیکی در علم بود.
گلشنی در آغاز سخنان خود با نگاهی آسیبشناسانه به نهاد علم در ایران اشاره کرد و یادآور شد که رهبر شهید انقلاب طی سالیان متمادی توصیههای راهبردی و راهگشایی درباره پیشرفت علمی مطرح کردند. به گفته وی، مشکل اصلی در کمبود رهنمودهای استراتژیک نبوده، بلکه در فقدان اراده در بدنه اجرایی و نبود پیگیری مستمر برای تبدیل این توصیهها به برنامههای عملیاتی نهفته است.
علوم پایه؛ سرمایه اصلی پیشرفت که قربانی نگاههای روزمره شد
عضو پیوسته فرهنگستان علوم با تمرکز بر جایگاه حیاتی علوم پایه مانند فیزیک، ریاضیات و شیمی، خاطرهای از دیدارهای شورای عالی انقلاب فرهنگی نقل کرد که در آن، رهبر شهید انقلاب علوم پایه را به مثابه «سرمایه اصلی» و مهندسی و رشتههای کاربردی را در حکم «پول توجیبی» و کاربردهای آن سرمایه تشبیه میکردند. گلشنی تأکید کرد که در طول سالها فعالیت علمی و مدیریتی خود، هیچیک از رجال سیاسی را ندیده است که تا این حد دقیق تفاوت این دو ساحت را درک کند.
ایشان در ادامه، از مدیریت شعارزده علمی انتقاد کرد و به نامگذاری رسمی یک سال به عنوان «سال علوم پایه» اشاره نمود که جز نصب چند پلاکارد، اقدام زیربنایی خاصی در آن انجام نشد؛ به استثنای کنفرانسی که دکتر لنکرانی در دانشگاه علوم پزشکی شیراز با موضوع کاربرد علوم پایه در پزشکی برگزار کرد. گلشنی برای تبیین پیوند علم بنیادین و فناوری، به نمونههایی از تاریخ علم استناد کرد: کشف پدیده تشدید مغناطیسی هسته در تحقیقات محض فیزیک و ظهور کاربرد آن در تصویربرداری پزشکی پس از حدود سه دهه؛ تولد ترانزیستور در سال ۱۹۴۷ از دل فیزیک کوانتوم و رقم خوردن انقلاب دیجیتال؛ پیشبینی نظری لیزر توسط آلبرت اینشتین در سال ۱۹۱۶ و تحقق فناوری آن پس از نزدیک به نیم قرن؛ توسعه مفهوم انتزاعی ماتریسها در نیمه اول قرن نوزدهم و کاربردهای بعدی آن در مهندسی، رایانه و هوش مصنوعی؛ و بهرهگیری از شتابدهندههای ذرات بنیادی در تولید رادیوایزوتوپهای درمانی برای سرطان.
وی همچنین به تاریخچه شکافت هستهای اشاره کرد و یادآور شد که ارنست رادرفورد در سال ۱۹۳۳ رهایی انرژی عظیم از اتم را پوچ و غیرعملی میدانست، اما تنها ۱۳ سال بعد، در مجلس بریتانیا از جایگزینی انرژی اتمی با زغالسنگ سخن گفته شد. با این حال، گلشنی وضعیت هدایت تحصیلی و سازوکار المپیادهای علمی در ایران را نگرانکننده توصیف کرد و گفت هنگام ورود به دانشگاه، کمترین تمایل به انتخاب علوم پایه وجود دارد، بیشتر داوطلبان معدلهای متوسط دارند و تنها شمار اندکی از نخبگان واقعی عمر خود را در این رشتههای بنیادین صرف میکنند.
مظلومیت علوم انسانی در وطن و بازگشت آن در دانشگاههای غرب
بخش مهمی از سخنان گلشنی به مظلومیت مضاعف علوم انسانی در ایران اختصاص داشت. او با یادآوری تأکیدات رهبر شهید انقلاب بر اهمیت علوم انسانی گفت امروزه این حوزه در ایران به فراموشی سپرده شده است؛ با وجود آنکه نیمی از دانشجویان کشور در علوم انسانی تحصیل میکنند، اما به دلیل ساختارهای معیوب شغلی و منزلتی، جوانان زبده رغبتی به این رشتهها ندارند و به سمت پزشکی یا مهندسی میروند.
گلشنی برای نشان دادن عمق نگاه تکنوکراتیک در دانشگاههای ایران، به تلاش خود برای تأسیس گروه فلسفه علم در دانشگاه صنعتی شریف اشاره کرد. به گفته او، هرچند دانشجویان مهندسی مخالفتی نداشتند، اما رؤسای وقت دانشگاه که اکثراً مهندس بودند، کمکی نکردند و حتی از اختصاص یک اتاق ساده یا پذیرش استادان برجسته فلسفه اسلامی از قم، دانشگاه تهران و تربیت مدرس به بهانههای بوروکراتیک خودداری کردند.
استاد ممتاز دانشگاه شریف برای نشان دادن عقبماندگی این نگاه مهندسیزده، به سه تحول بزرگ در غرب اشاره کرد که به نظام آکادمیک ایران منتقل نشدهاند. نخستین تحول، احیای جایگاه علوم انسانی در دانشگاههای فنی است. حدود سه دهه پیش، استادان برجسته دانشگاه امآیتی (MIT) در مقالهای در روزنامه نیویورکتایمز هشدار دادند که فارغالتحصیلان مهندسی آمریکا با وجود تخصص فنی، در ارتباط با جامعه و حل مسائل انسانی ناتواناند. در پی این هشدار و جلسه مشترک استادان علوم انسانی و مهندسی با رئیس دانشگاه، قانونی تصویب شد که بر اساس آن، دانشجوی مهندسی امآیتی برای دریافت مدرک کارشناسی الزاماً باید از میان فهرست ۱۷ درسی علوم انسانی، دستکم ۸ درس از جمله فلسفه، فلسفه علم، جامعهشناسی و انسانشناسی را بگذراند، و دورههای کارشناسی مشترک میان علوم انسانی با مهندسی و علوم پایه نیز ایجاد شد. پیرو این تحول، دانشگاههایی چون استنفورد و کلتک نیز دپارتمانهای فلسفه علم را تأسیس کردند؛ زیرا به این نتیجه رسیدند که علوم انسانی فرهنگساز است و فناوری بدون فرهنگ ابزاری کور خواهد بود؛ البته مقصود آنها علوم انسانی اصیل و درست بود نه تقلید کورکورانه.
بازگشت فلسفه و متافیزیک به صحن علم مدرن
دومین تحول بزرگ در غرب از منظر گلشنی، احیای قدرتمندانه فلسفه در محافل علمی است. او با استناد به مقاله کارل پوپر در دهه ۱۹۶۰ میلادی یادآور شد که ارزشهای اخلاقی و بایدها و نبایدها را نمیتوان از علم تجربی استخراج کرد؛ علم تجربی نمیتواند بگوید چرا عدالت خوب است یا چرا نباید ظلم و خیانت کرد و پاسخ این پرسشهای هنجاری و وجودی را باید از فلسفه و دین طلب کرد. گلشنی این مضمون را با شعر مشهور مولانا «از کجا آمدهام، آمدنم بهر چه بود» پیوند داد.
وی ادامه داد امروزه دانشمندان تراز اول جهان از جمله برندگان نوبل فیزیک و پزشکی صراحتاً اذعان میکنند که پاسخ سؤالات غایی - همچون چرایی حاکمیت قوانین فعلی بر کیهان، قابلتوضیح بودن جهان مادی با زبان ریاضیات و توانایی مغز انسان در فهم کیهان - تنها از دین و متافیزیک به دست میآید. آندری لینده، کیهانشناس برجسته روسی، باور به یگانگی قوانین طبیعت را برگرفته از ادیان توحیدی میداند و آلبرت اینشتین نیز درک قابلفهم بودن جهان را ریشهدار در نگاه توحیدی دانسته است.
گلشنی با نقد پوزیتیویسم خام، تأکید کرد بر تمام علوم تجربی اصولی عام و متافیزیکی حاکم است که دانشمند آنها را به عنوان پیشفرض پذیرفته است. هندسه اقلیدسی بر پنج اصل اثباتنشده بنا شده بود و خواجه نصیرالدین طوسی با کار روی اصل پنجم، مسیر هندسههای غیراقلیدسی را گشود. فیزیک نیوتن نیز بر سه قانون حرکت و قانون گرانش استوار است؛ نیوتن با وجود ادعای عدم فرضیهسازی، بیضوی بودن مدار سیارات را فرض گرفت و آثار پایهای او در مکانیک و نور مملو از مفروضات فراعلمی، کلامی و متافیزیکی است. همچنین یکی از بنیانگذاران نظریه کوانتوم در خاطراتش نوشته است که در جوانی پرسشهای فلسفی را کنار گذاشت تا به علم تجربی بپردازد، اما در دوران پختگی ناچار شد برای فهم معنای اکتشافاتش دوباره به متافیزیک بازگردد.
گلشنی برای روشنتر ساختن نقش فلسفه در فیزیک مدرن توضیح داد که برای تبیین یک مجموعه آزمایشگاهی، میتوان نظریات رقیب متعددی با دقت ریاضی برابر ساخت؛ چنانکه در برابر تفسیر رایج کوانتوم که قائل به تصادف محض است، بیستوپنج سال بعد دیوید بوم نظریهای ارائه داد که اصل علیت پنهان را احیا کرد. هنگامی که دو نظریه نتایج تجربی یکسانی میدهند، علم تجربی برای گزینش نظریه برتر خلعسلاح میشود و انتخاب بر اساس اصول فلسفی و متافیزیکی انجام میگیرد که دین در انتخاب آنها راهنماست. او همچنین به گفتوگوی خود با استیون واینبرگ، استاد راهنمایش در دانشگاه برکلی، اشاره کرد که در کتابی جهان را بیهدف توصیف کرده بود، اما در کتابی دیگر اعتراف کرد که تقریباً همه فیزیکدانان برجسته این ادعای پوچگرایانه را رد کردهاند و هیچ سخنی از او به این اندازه با اعتراض جامعه علمی روبهرو نشده است.
گفتوگوی علم و الهیات؛ از واتیکان تا حوزههای علمیه
سومین تحول بنیادین در غرب از نگاه گلشنی، احیای جایگاه دین در گفتمان علمی است. در اوایل دهه ۱۹۶۰، چارلز تاونز از نزدیک شدن علم و دین سخن گفت و در دهه ۱۹۸۰ «انجمن اروپایی علم و الهیات» تأسیس شد. گلشنی با اشاره به شرکت خود در چهارمین نشست این انجمن در اقامتگاه تابستانی پاپ ژانپل دوم در ایتالیا و حضور مستمر در نه نشست دیگر به عنوان نماینده تفکر اسلامی، به حضور مشترک فیزیکدانان، ریاضیدانان، زیستشناسان، فیلسوفان و کشیشها (و حتی فیزیکدانان ارتدوکس روسی) اشاره کرد. او به سخنرانی یک فیزیکدان جوان که همزمان کشیش بود اشاره کرد و گفت پاپ ژانپل دوم پیشنهاد داده بود بخشی از طلاب الهیات مسیحی مدرک عالی در یکی از علوم سخت روز بگیرند تا بتوانند از دین در برابر شبهات مدرن دفاع کنند.
گلشنی پس از بازگشت، مقالهای در مجله کیهان فرهنگی منتشر کرد و گزارشی برای رهبر انقلاب نوشت و پیشنهاد داد حدود پنج درصد از طلاب مستعد حوزههای علمیه در دو روز پایان هفته یکی از علوم روز را در سطح دانشگاهی بیاموزند؛ پیشنهادی که با استقبال و دستور تدوین برنامه اجرایی از سوی رهبر انقلاب روبهرو شد. حاصل این دغدغهها نگارش کتاب «علم و دین در افق جهانبینی توحیدی» به زبانهای فارسی (چاپ دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی)، انگلیسی و عربی (ترجمه جامعة المصطفی) بود. گلشنی در این اثر نشان داد که دانشمندان تراز اول غرب نیز پذیرفتهاند علم تجربی محدود است و در تعمیم نظریات به کل کیهان که دسترسی تجربی قطع میشود، باید از اصول متافیزیکی و جهانبینی توحیدی کمک گرفت.
نفوذ پنهان متافیزیک و بنبست ماتریالیسم در تبیین شعور
گلشنی با تأکید بر استفاده ناخودآگاه دانشمندان آتئیست از پیشفرضهای متافیزیکی، به انتخاب مدل بدون آغاز زمانی توسط فرد هویل در برابر نظریه بیگبنگ با انگیزه حذف آفریدگار، و اعتراف مایکل روس، فیلسوف زیستشناسی، پس از دادگاه تگزاس درباره حاکمیت اصل متافیزیکی طبیعتگرایی محض بر زیستشناسی اشاره کرد. او با انتقاد از عقب ماندن فضای آکادمیک ایران و محدود کردن دانشجویان علوم شناختی به فلسفه تحلیلی، مطالعه کتاب «از دانش به حکمت» را توصیه کرد که بر ضرورت «حکمت طبیعی» همسنگ با نگاه ابنسینا، نیوتن و لایبنیتس تأکید دارد، و به ستایش رئیس پیشین دانشکده فلسفه آکسفورد از ابنسینا (ترجمه دکتر چاووشی) اشاره نمود.
وی تصریح کرد که تمام فیزیکدانان بزرگ قرن بیستم از اینشتین تا شرودینگر و هایزنبرگ، و نیز جراحان برجسته مغز و نظریهپردازانی چون ادوارد ویتن (صاحب نظریه ابرریسمان)، اذعان کردهاند که شعور و روح انسان هرگز با علم مادی و تحلیل سیناپسها قابل تبیین نیست. این بنبست باعث نزدیکی فیلسوفان خداباور غرب به حکمت اسلامی شده است؛ به طوری که پاسخ یک فیزیکدان فیلسوف در آکسفورد درباره مکانیسم معجزه، همان پاسخ کلامی شهید مطهری است. گلشنی بر لزوم تبادل فکری فعال حوزه و دانشگاه با متفکران جهان - همانند سیره علامه طباطبایی - تأکید کرد و یادآور شد که برخلاف فضای بهشدت سکولار دانشگاههای آمریکا در ۶۰ سال پیش، امروز در مجامع بینالمللی علم و الهیات احترام عمیقی برای متفکران ایرانی قائلاند.
اینشتین، پنروز و الیس؛ چتر الهیات بر علم و پویایی کشف
گلشنی برای اثبات نیاز علم به فلسفه، به نامه آلبرت اینشتین به انجمن بینالمللی جراحان در دهه ۱۹۵۰ استناد کرد که فلسفه را مادر همه تفحصات علمی و تاریخ و فلسفه علم را عامل دیدن کل جنگل (نه فقط تکدرختها) و استقلال فکری دانشمند دانسته بود. او همچنین به سخن جورج الیس، برنده جایزه تمپلتون، درباره قرار گرفتن الهیات همچون چتری محافظ بالای سر علم، کتاب «زبان خدا» اثر فرانسیس کالینز در سال ۲۰۰۶ مبنی بر عبادت بودن پژوهش آزمایشگاهی همسو با کلام امیرالمؤمنین (ع)، و نقد راجر پنروز، برنده نوبل فیزیک، بر غرور «نظریه همهچیز» و ناتوانی فیزیک در تبیین شعور، اخلاق و زیبایی اشاره کرد.
در بعد نهادسازی، گلشنی به کنسرسیوم پنج دانشگاه معتبر آمریکا و برگزاری ۱۷ کنفرانس مشترک فیزیک و فلسفه در دانشگاه آکسفورد طی ۲۰ سال و تأسیس پژوهشکده فلسفه فیزیک اشاره کرد و از مخالفت با پیشنهاد خود به دکتر محمدجواد لاریجانی برای ایجاد بخش فلسفه فیزیک در پژوهشگاه و استعفای اعتراضی خود سخن گفت. او بر ایجاد بخشهای علوم انسانی بومی در دانشکدههای مهندسی و پزشکی تأکید کرد و از ترجمه کتاب انتشارات دانشگاه هاروارد درباره بازگشت دوازده فیلسوف آتئیست به خداباوری خبر داد. وی همچنین با نقل سخنانی از ماکس پلانک (۱۹۳۲) و ریچارد فاینمن (دهه ۱۹۸۰) و خاطرهای از تغییر نظر یک کیهانشناس در برکلی (۱۹۹۸)، نشان داد که علم هرگز پروژهای پایانیافته نیست.
کلنگری تمدن اسلامی، زبان فارسی و دیپلماسی علمی به سوی شرق
گلشنی در پایان، رمز شکوفایی علم در تمدن اسلامی را در کلنگری، استدلال منطقی و نفی تقلید دانست و به دیدگاه جورج سارتن درباره نقش قرآن در دعوت به تدبر در طبیعت و سخن ابنسینا - که ملاصدرا نیز نقل کرده - درباره ضرورت اقامه برهان اشاره کرد. او همسویی ایده «جهانهای موازی» با پرسشهای شهید مطهری درباره نامتناهی بودن فیض الهی و حدیثی از امام محمد باقر (ع) در کتاب شیخ صدوق را یادآور شد.
وی ضمن تأکید بر نگاه نقادانه و آیندهپژوهانه به تحولات غرب - با اشاره به انتقادهای نوآم چامسکی از سرمایهداری و ترامپ و سنت استعمارستیزی سیدحسن مدرس، امام خمینی (ره) و رهبر شهید انقلاب - نسبت به رواج تابلوهای انگلیسی در برابر زبان فارسی و تذکر رهبر شهید در شورای عالی انقلاب فرهنگی با ذکر مثال تعصب زبانی در ترکیه هشدار داد. گلشنی در نهایت با ابراز تأسف از کاهش نفوذ زبان فارسی در منطقه (با یادآوری تکلم روان فرماندهان ارتش پاکستان به فارسی در سال ۱۳۶۲ و کلاسهای فارسی در مصر پیش از انقلاب)، خواستار گسترش دیپلماسی علمی و فرهنگی با کشورهای اسلامی پرجمعیت آسیا مانند پاکستان، اندونزی و مالزی شد که آثار فکری ایران همچون کتاب «قرآن و علوم طبیعت» وی و آثار شهید مطهری در آنها با استقبال گسترده و تجدید چاپ روبهرو شده است.
نقشه راه پیوند حکمت، علم و اقتدار ملی
مجموع مباحث مطرحشده توسط دکتر مهدی گلشنی در نشست علمی «تکاپوی علمی ایران معاصر» نشان میدهد که دستیابی به اقتدار علمی و تمدنی، فراتر از توسعه صرف ابزارها و فناوریهای مهندسی، نیازمند یک تحول بنیادین در نگرش معرفتی و سیاستگذاری علمی است. به باور این استاد ممتاز دانشگاه، تا زمانی که علوم پایه به عنوان سرمایه اصلی دانش مورد سرمایهگذاری جدی قرار نگیرند، علوم انسانی اصیل در دانشگاهها احیا نشود و پیوند میان علم تجربی، فلسفه و جهانبینی توحیدی در حوزه و دانشگاه نهادینه نگردد، چرخه علم و فناوری در کشور با چالشهای ساختاری روبهرو خواهد بود[cite: 18]. همزمان، پاسداشت هویت ملی و زبان فارسی و گسترش دیپلماسی علمی فعال با کشورهای جهان اسلام و شرق آسیا میتواند افقهای تازهای برای مرجعیت علمی ایران بگشاید.
- فکرت
- دانش بنیادین
- اقتدار ملی
- مهندسیزدگی
- مهدی گلشنی