معماری قدرت در حصار واژهها
آرشام بهمننژاد در دانشگاه علامه تبیین کرد که چگونه زبان، فراتر از ارتباط، ساختار اندیشه، توسعه و مناسبات قدرت را میسازد.
-
4
-
0
-
0
در جهان پیچیده و درهمتنیده معاصر، مسئله «توسعه» همواره یکی از دغدغههای بنیادین اندیشمندان، سیاستگذاران و نخبگان آکادمیک بوده است. با این حال، در تحلیل موانع و پیشرانهای توسعهیافتگی ملل، معمولاً متغیرهای اقتصادی، نهادی و تکنولوژیک در کانون توجه قرار میگیرند و از نقش پنهان اما به شدت تعیینکننده «زبان» غفلت میشود. زبانشناسی از جمله حوزههایی است که با وجود تأثیر گسترده و عمیق بر ابعاد مختلف زندگی انسان - از جمله فرهنگ، سیاست، اقتصاد و مناسبات اجتماعی - کمتر به عنوان یک مؤلفه کلیدی در گفتمان توسعه مورد توجه قرار گرفته است. زبان صرفاً وسیلهای مکانیکی برای انتقال پیام میان افراد نیست، بلکه در شکلگیری اندیشه، سازمان یافتن جوامع، انتقال دانش و حتی پیدایش و توسعه تکنیک نقش حیاتی دارد.
به منظور واکاوی دقیق این خلأ معرفتی، نشستی تخصصی و فکری با عنوان «نسبت زبانشناسی و توسعه؛ نقش زبانها در توسعهیافتگی ملل» به همت بسیج دانشجویی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی و با همکاری بنیاد مطالعات تطبیقی ادبیات و فلسفه مسکو تدارک دیده، در سالن میزان (صلح) این دانشکده میزبان نخبگان و دانشجویان بود. در این نشست، آرشام بهمننژاد، مؤسس و رئیس بنیاد مطالعات تطبیقی ادبیات و فلسفه مسکو، با رویکردی میانرشتهای، ابعاد مختلف تأثیر زبان بر زندگی فردی و اجتماعی انسان را تشریح کرد و از منظرهای فلسفی، تاریخی و سیاسی به بررسی جایگاه زبان در شکلگیری اندیشه و مناسبات انسانی پرداخت. محور اصلی و دال مرکزی مباحث وی این بود که برای فهم بسیاری از مسائل علوم انسانی و اجتماعی نمیتوان زبان را نادیده گرفت؛ چراکه زبان در بسیاری از موارد نه تنها ابزار بیان اندیشه، بلکه یکی از مهمترین زمینههای شکلگیری و صورتبندی آن محسوب میشود. گزارش تحلیلی پیشرو، بازخوانی موشکافانه از استدلالها و دیدگاههای مطرحشده در این نشست فکری است که پرده از نقش بنیادین زبان در مهندسی توسعه برمیدارد.
زبانشناسی؛ دانشی بنیادی و اجتنابناپذیر برای فهم علوم انسانی
آرشام بهمننژاد در گام نخست و در ابتدای بحث خود، به کالبدشکافی جایگاه زبانشناسی در میان علوم انسانی پرداخت و بر این نکته کلیدی تأکید کرد که زبانشناسی را نباید صرفاً دانشی محدود و تقلیلیافته به بررسی واژهها، قواعد دستور زبان و شیوه سخن گفتن دانست. در نگاه تقلیلگرایانه سنتی، زبانشناس تنها به عنوان یک ادیب یا قاعدهنویس شناخته میشود، در حالی که دامنه نفوذ زبان بسیار فراتر از این مرزهای کلاسیک است. زبان با تمامی بخشها و لایههای پنهان و پیدای زندگی انسان ارتباطی ارگانیک دارد و شناخت دقیق آن میتواند به فهم بهتر و عمیقتر بسیاری از پدیدههای پیچیده اجتماعی، فرهنگی و سیاسی کمک شایانی کند.
به اعتقاد رئیس بنیاد مطالعات تطبیقی مسکو، زبان در شکلگیری نظامهای فکری، انتقال تجربههای انباشته تاریخی، آموزش و تولید علم نقشی بیبدیل ایفا میکند. اندیشه و علم بدون وجود یک بستر زبانی قدرتمند و منعطف، امکان ظهور و بروز نخواهند یافت. از همین رو، بررسی مسائل مربوط به توسعه بدون توجه به زبان و ظرفیتهای نهفته در آن، بررسی ناقص و ناکارآمدی خواهد بود. زبان در انتقال دانش و تجربه عملی میان نسلها نقش اساسی دارد و در بسیاری از موارد، این ساختارهای زبانی هستند که امکان شکلگیری، پردازش و گسترش مفاهیم انتزاعی و نظامهای فکری پیچیده را فراهم میکنند.
از این منظر تحلیلی، زبانشناسی دانشی مستقل و در عین حال به شدت مرتبط و درهمتنیده با دیگر حوزههای علوم انسانی نظیر جامعهشناسی، روانشناسی، علوم سیاسی و فلسفه است. دانشی که میتواند در فهم سازوکارهای پیچیده شکلگیری فرهنگ، برساخت هویت ملی، توزیع قدرت و تنظیم روابط اجتماعی نقش مؤثری داشته باشد و به عنوان یک ابزار شناختی قوی در دست پژوهشگران علوم انسانی قرار گیرد.
درهمتنیدگی تفکر پیچیده و ساختارهای زبانی
یکی از محورهای اصلی و فلسفی سخنان بهمننژاد در این نشست علمی، بررسی ارتباط ارگانیک میان زبان و اندیشه بود. او با طرح این پرسش بنیادین که «انسان اساساً چگونه فکر میکند و زبان چه جایگاهی در فرایند پیچیده تفکر دارد؟»، بر نقش بیبدیل زبان در شکلگیری و نضج اندیشه تأکید کرد. در تاریخ فلسفه، همواره این بحث مطرح بوده است که آیا اندیشه مقدم بر زبان است یا زبان مقدم بر اندیشه؟
بر اساس توضیحات و استدلالهای بهمننژاد، زبان صرفاً وسیلهای منفعل نیست که انسان پس از اندیشیدن در خلأ، برای بیان افکار از پیش آماده خود از آن استفاده کند. بلکه بخش مهمی از تفکر انسان در ارتباط تنگاتنگ با مفاهیم و ساختارهای زبانی شکل میگیرد و تکوین مییابد. به همین دلیل روشن، ظرفیتهای زبانی هر جامعه میتوانند مستقیماً بر نوع صورتبندی مسائل، مرزهای تخیل و شیوه مواجهه انسان با جهان پیرامون اثر بگذارند. زبانی که فاقد واژگان مفهومی برای توصیف پیچیدگیهای مدرن باشد، گویشوران خود را در درک آن پیچیدگیها دچار لکنت تحلیلی میکند.
در واقع، این یک قاعده شناختی است که هرچه انسان با مفاهیم انتزاعی و ساختارهای زبانی گستردهتری آشنا باشد، امکان و شانس بیشتری برای صورتبندی دقیق و بررسی مسائل پیچیده در اختیار خواهد داشت. زبان به انسان این قدرت جادویی را میدهد که تجربههای پراکنده، حسی و روزمره خود را دستهبندی کند، میان پدیدههای به ظاهر بیارتباط ارتباطی منطقی برقرار کند، و درباره موضوعاتی فراتر از تجربه مستقیم و حسی خود (نظیر مفاهیم متافیزیکی، اخلاقی و استراتژیک) بیندیشد و نظریهپردازی کند. بنابراین، فقر زبانی در یک جامعه، مستقیماً به فقر اندیشه و در نتیجه، کند شدن چرخهای توسعه منجر خواهد شد.
معماری قدرت؛ زبان چگونه در خدمت هژمونی سیاسی قرار میگیرد؟
آرشام بهمننژاد در بخش دیگری از سخنان رادیکال و انتقادی خود، به رابطه حساس و پرالتهاب زبان و سیاست ورود کرد و با ظرافت نشان داد که زبان چگونه میتواند در مناسبات قدرت و شکلدهی به رفتار اجتماعی تودهها نقش محوری داشته باشد. در نگاه عامیانه، سیاست تنها عرصه تقابل فیزیکی یا رقابت اقتصادی است، اما این پژوهشگر پرده از لایهای عمیقتر برداشت.
به گفته او، قدرت سیاسی تنها از طریق ابزارهای سخت مانند نیروی نظامی، اهرمهای اقتصادی و نهادهای بوروکراتیک اعمال نمیشود؛ بلکه زبان نیز یکی از نرمترین و در عین حال برندهترین ابزارهایی است که میتواند در تثبیت، تحکیم یا تغییر مناسبات قدرت مورد استفاده نهادهای حاکم قرار گیرد. سیاستمداران و ایدئولوگها با انتخاب هوشمندانه واژهها، صورتبندی خاص مسائل و تعیین چارچوبهای گفتوگو، میتوانند به شکلی نامرئی بر برداشت جامعه از واقعیت اثر بگذارند و افکار عمومی را مهندسی کنند.
در این چارچوب تحلیلی، چگونگی نامگذاری پدیدهها به یک کنش به شدت سیاسی و استراتژیک تبدیل میشود. یک مسئله اجتماعی واحد، ممکن است با انتخاب واژهها و تعابیر متفاوت، در ذهن مخاطب به شکلهای کاملاً متضادی بازنمایی شود. بنابراین، زبان تنها واقعیت را توصیف نمیکند، بلکه میتواند در نحوه مواجهه عاطفی و شناختی افراد با آن واقعیت نیز تأثیری شگرف بگذارد.
از این منظر انتقادی، شناخت زبان و ظرفیتهای پنهان آن برای تحلیل سیاست و قدرت از اهمیتی حیاتی برخوردار است؛ زیرا بخش بسیار مهمی از رقابتهای سیاسی در جهان مدرن، نه در میدانهای جنگ، بلکه در عرصه معنا، تفسیر، رسانه و اقناع شکل میگیرد.
نابرابری ساختاری؛ زبانها ظرفیتهای یکسانی برای اندیشه ندارند
یکی دیگر از موضوعات چالشبرانگیز و مهمی که در این نشست آکادمیک مطرح شد، تفاوت ذاتی میان زبانها و ظرفیتهای شناختی آنها بود. بهمننژاد با اشاره به تنوع شگفتانگیز زبانهای انسانی در سراسر جهان، این مسئله علمی را مطرح کرد که زبانها از نظر ساختار گرامری، تاریخ تطور، غنای واژگان و امکانات بیانی، تفاوتهای بنیادینی با یکدیگر دارند.
این تفاوتهای ساختاری و تاریخی، میتوانند به طور مستقیم بر شیوه بیان مفاهیم و ظرفیت صورتبندی اندیشه اثر بگذارند. هر زبان در بستر تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی خاصی شکل گرفته و در طول زمان متناسب با نیازها، بحرانها و تجربههای اجتماعی گویشوران خود تحول و تکامل یافته است. زبانی که در یک جامعه عمدتاً کشاورزی و سنتی رشد کرده، با زبانی که در دل انقلاب صنعتی تکامل یافته، ظرفیتهای متفاوتی دارد. به همین دلیل، نمیتوان زبانها را صرفاً ابزارهایی خنثی و یکسان دانست که تنها نام واژههایشان با یکدیگر تفاوت دارد.
در ادامه این بحث، مسئله حیاتی چندزبانگی نیز در توسعه فردی و اجتماعی اهمیت پیدا میکند. آشنایی با زبانهای مختلف، تنها یادگیری چند واژه جدید نیست، بلکه میتواند امکان مواجهه با شیوههای کاملاً متفاوت اندیشیدن، استدلال کردن و بیان تجربههای انسانی را فراهم کند. هر زبان جدید، دریچهای متفاوت برای شناخت بخشی از تاریخ و فرهنگ جوامع بشری است و توجه به تنوع زبانی میتواند افق فهم انسان را به طرز چشمگیری گسترش دهد و او را از دگماتیسم فکری رها سازد.
تقابل با رویکردهای استعماری؛ دفاع از اصالت دانش زبانشناسی
بهمننژاد در ادامه واکاویهای خود، به یک مبحث تاریخی و به شدت حساس یعنی نسبت میان زبانشناسی، استعمار و مناسبات تاریخی قدرت پرداخت. یکی از موضوعات قابل بررسی در تاریخ زبانشناسی، استفاده گسترده قدرتهای سیاسی و استعماری از شناخت زبان و فرهنگ جوامع دیگر برای تسلط، نفوذ و کنترل آن جوامع بوده است.
با این حال، رئیس بنیاد مطالعات تطبیقی مسکو بر ضرورت تفکیک و مرزبندی دقیق میان خودِ دانش زبانشناسی به مثابه یک علم، و کاربردهای سیاسی و ایدئولوژیکِ آن تأکید کرد. اینکه یک دانش در مقطعی تاریک از تاریخ، در خدمت اهداف شوم قدرتهای استعماری قرار گرفته باشد، منطقاً به معنای آن نیست که ماهیت و ذات آن دانش را باید به همان کاربردهای مخرب تقلیل داد و آن را طرد کرد. این رویکرد طردگرایانه، تنها جوامع در حال توسعه را از یک ابزار شناختی قدرتمند محروم میکند.
وی تصریح کرد که زبانشناسی، به دور از سایه استعمار، میتواند در خدمت اهداف والایی چون شناخت علمی زبانها، حفظ میراث زبانی و گویشهای در معرض خطر، فهم عمیق فرهنگها و بررسی روابط صلحآمیز میان جوامع قرار گیرد. بنابراین، برای ارزیابی منصفانه این دانش، باید میان ظرفیتهای علمی و رهاییبخش آن، و استفادههای سیاسی و استثماری از آن تمایز قائل شد تا بتوان از این علم در مسیر توسعه ملی بهرهبرداری کرد.
دیالکتیک زبان و فرهنگ؛ پیوندی ناگسستنی و دوطرفه
از دیگر محورهای کلیدی این نشست که توجه حاضران را به خود جلب کرد، بررسی دیالکتیک و ارتباط ارگانیک زبان و فرهنگ بود. بهمننژاد با اشاره به پیوند عمیق و غیرقابل تفکیک این دو پدیده، زبان را یکی از مهمترین و حیاتیترین بسترهای انتقال و بازتولید فرهنگ در طول تاریخ دانست.
فرهنگ، صرفاً مجموعهای از آداب و رسوم تزئینی نیست؛ بلکه مجموعهای پیچیده از تجربهها، ارزشها، باورها، اسطورهها و شیوههای زندگی است که در طول زمان میان افراد یک جامعه شکل میگیرد و سینه به سینه منتقل میشود. زبان در این فرایندِ انتقال، نقشی بسزا و بیمانند دارد؛ زیرا بخش قابل توجهی از تجربههای تاریخی، حکمتها و دستاوردهای فرهنگی جوامع، منحصراً از طریق زبان رمزگذاری شده و به نسلهای بعد منتقل میشود. زوال یک زبان، همواره معادل زوال یک فرهنگ است.
از سوی دیگر، این رابطه کاملاً دوطرفه است؛ فرهنگ نیز به شدت بر زبان اثر میگذارد و آن را صیقل میدهد. تحولات اجتماعی، فرهنگی و تکنولوژیک میتوانند به سرعت به پیدایش واژههای جدید، تغییر معانی واژگان کهن و شکلگیری شیوههای تازه بیان منجر شوند. بنابراین، رابطه زبان و فرهنگ رابطهای یکطرفه و ایستا نیست، بلکه این دو پدیده در یک تعامل پویا و همیشگی با یکدیگر رشد کرده و تحول پیدا میکنند. با این حال، بهمننژاد نتیجهگیری کرد که برای فهم دقیق فرهنگ یک جامعه، به هیچ وجه نمیتوان زبان آن را نادیده گرفت یا در حاشیه قرار داد؛ چراکه زبان یکی از اصلیترین، شفافترین و معتبرترین ابزارهای دسترسی به تجربه تاریخی و نظام معنایی آن جامعه است.
حیات زبانی؛ زبان به مثابه پدیدهای زنده، تاریخی و پویا
بهمننژاد در ادامه بحث تحلیلی خود، با تأکید بر ماهیت تاریخی و اجتماعی زبان، آن را پدیدهای ایستا، ثابت و تغییرناپذیر ندانست. نگاه ذاتگرایانه به زبان که آن را مجموعهای از قواعد مقدس و غیرقابل تغییر میپندارد، از نگاه وی مردود است. زبانها موجوداتی زنده هستند که در طول زمان، متناسب با تغییرات شتابان زندگی اجتماعی انسانها دگرگون میشوند و این دگرگونیِ مداوم در سطح واژگان، ساختارهای نحوی، معانی و شیوههای کاربرد زبان به وضوح قابل مشاهده و ردیابی است.
تغییرات زبانی را نمیتوان در خلأ و جدا از تحولات تاریخی، اقتصادی و اجتماعی بررسی کرد. دگرگونی در شیوه زندگی، افزایش ارتباط میان جوامع، پیشرفتهای خیرهکننده علمی و فنی، و تغییر مناسبات اجتماعی طبقات، همگی میتوانند همچون نیروهایی محرک بر زبان اثر بگذارند و آن را وادار به انطباق کنند.
از این منظر جامعهشناختی، زبان را باید حتماً در بستر تاریخ و زندگی واقعی انسانها مطالعه کرد. زبان نه پدیدهای مجرد و بیرون از جامعه، بلکه بخشی لاینفک از حیات اجتماعی انسان است و همگام با تحولات جامعه، پوستاندازی کرده و تغییر میکند.
فراتر از معنا؛ اثرگذاری عاطفی و جسمانی کلمات بر روان انسان
یکی دیگر از موضوعات بسیار بدیع و جذابی که در سخنان بهمننژاد مطرح شد، تأثیر زبان بر وضعیت عاطفی و حتی ساحت جسمانی و فیزیکی انسان بود. او با رد نگاه ماشینانگارانه به ارتباطات، با اشاره به اینکه کلمات تنها حامل معنای ذهنی و اطلاعات خشک نیستند، بر تأثیر شگرف آنها بر تجربه زیسته و وضعیت روانی و بیولوژیک افراد تأکید کرد.
انسان در مواجهه با واژهها، جملات و سخنرانیها، صرفاً اطلاعاتی کدگذاریشده را دریافت و رمزگشایی نمیکند؛ بلکه ممکن است واکنشهای عاطفی و هورمونی متفاوتی را نیز به صورت ناخودآگاه تجربه کند. یک جمله ساده میتواند به سرعت موجب آرامش عمیق، نگرانی فلجکننده، ترس، امیدواری یا خشمی کنترلناپذیر شود. این واکنشهای قدرتمند نشان میدهد که زبان در تجربه زیسته انسان جایگاهی بسیار فراتر از ابزاری برای انتقال اطلاعات و دادهها دارد.
از این منظر روانشناختی، بررسی زبان بدون توجه به تأثیرات عاطفی، هیجانی و انسانی آن، تصویری کاملاً ناقص، مکانیکی و غیرواقعی از کارکردهای زبان ارائه میدهد. زبان در تمام روزنههای روابط میان افراد حضور دارد و میتواند به طور مستقیم بر کیفیت این روابط، سطح اعتماد اجتماعی و نحوه تجربه عینی انسان از محیط پیرامون خود اثر بگذارد.
بازنمایی هستی؛ زبان واقعیت را خلق نمیکند، اما برداشت ما را تغییر میدهد.
بهمننژاد در بخشی از بحث عمیق خود به نسبت پیچیده زبان و واقعیت پرداخت و از منظرهای فلسفی مختلف به این مسئله دیرینه نزدیک شد. یکی از پرسشهای مهم و چالشبرانگیز در عرصه فلسفه زبان این است که آیا واقعیت به صورت مستقل از زبان وجود دارد، یا اینکه این زبان است که در شکلگیری و برساخت واقعیت نقش دارد؟
در این بحث فلسفی، میتوان میان نفس وجود واقعیت و نحوه شناخت و تفسیر واقعیت تفکیکی روشنگرانه قائل شد. انسان برای فهم، هضم و توضیح جهان پیرامون خود، ناگزیر از مفاهیم و زبان استفاده میکند؛ اما این مسئله لزوماً به معنای آن نیست که واقعیت سخت بیرونی، صرفاً محصول توهمات زبانی و برساختههای کلامی باشد.
در واقع، زبان میتواند به شدت بر چگونگی درک، فیلتر کردن و تفسیر انسان از واقعیت اثر بگذارد. افراد با استفاده از مفاهیم زبانیِ موجود در فرهنگ خود، پدیدهها را دستهبندی، ارزشگذاری و درباره آنها داوری میکنند. بنابراین، تفاوت در چارچوبهای زبانی و مفهومی میان جوامع مختلف، میتواند به تفاوتهای بنیادین در برداشت انسانها از یک پدیده واحد منجر شود. این مسئله در نسبت میان دیدگاههای فلسفی رقیب، از جمله رویکردهای ماتریالیستی و ایدهآلیستی نیز اهمیت شایانی پیدا میکند؛ چراکه هر یک از این رویکردها به شکل متفاوتی درباره نسبت ظریف میان ذهن، زبان، واقعیت و جهان بیرونی بحث و نظریهپردازی میکنند.
کنشگری سیاسی و الزامات زبانی؛ هنرِ اقناع و هژمونی
در ادامه این نشست علمی، بهمننژاد بار دیگر به عرصه سیاست بازگشت و به اهمیت استراتژیکِ شناخت زبان برای سیاستمداران، احزاب و کنشگران اجتماعی پرداخت. به اعتقاد او، یک سیاستمدار برای اثرگذاری واقعی بر جامعه و هدایت افکار عمومی، تنها به شناخت ساختارهای سیاسی، معادلات امنیتی و شاخصهای اقتصادی نیاز ندارد؛ بلکه در گام اول باید از ظرفیتهای عظیم زبان و نقش بیبدیل آن در شکلدهی به افکار عمومی نیز کاملاً آگاه باشد.
زبان در عرصه سیاست، صرفاً ابزار انتقال پیام نیست؛ بلکه بستر اقناع، هژمونی و ایجاد ارتباط ارگانیک با جامعه است. سیاستمدارِ زیرک از طریق زبان، بحرانها را توضیح میدهد، اولویتهای ملی را مشخص میکند، رقبا را به حاشیه میراند و برای اقدامات و تصمیمات سخت خود، معنا و چارچوبی اخلاقی یا منطقی میسازد.
از سوی دیگر، شناخت زبان و نشانهشناسی به سیاستمدار کمک میکند تا نحوه دریافت و تفسیرِ پیامها از سوی گروههای مختلف اجتماعی و طبقات گوناگون را بهتر درک کند. جامعهای که از نظر زبانی، قومی و فرهنگی متنوع است، به شدت نیازمند شناخت دقیقتری از شیوههای ارتباط، همدلی و انتقال معناست تا دچار شکافهای ویرانگر نشود. بنابراین، زبانشناسی میتواند و باید در کنار دیگر دانشهای اجتماعی مانند اقتصاد و علوم سیاسی، به فهم بهتر رفتار سیاسی تودهها و تنظیم مناسبات پایدار میان حکومت و جامعه کمک کند.
دیالکتیک جبر و اختیار؛ توسعه در گرو فهمِ محدودیتها
آرشام بهمننژاد در بخش پایانی و جمعبندی مباحث گسترده خود، به یک مسئله کلاسیک اما همیشه زنده یعنی جبر و اختیار پرداخت و این پرسش اگزیستانسیال را مطرح کرد که انسان تا چه اندازه در تعیین مسیر زندگی و توسعه خود اختیار دارد و اساساً چه عواملی انتخابهای او را محدود یا ممکن میکنند؟
در این بحث جامعهشناختی، وضعیت اجتماعی و اقتصادی افراد و شرایط ساختاری که فرد در آن متولد شده و رشد میکند، به شدت اهمیت پیدا میکند. برای مثال ملموس، وضعیت مالی و پایگاه طبقاتی یک خانواده میتواند مستقیماً بر فرصتهای آموزشی، کیفیت امکانات زندگی، تغذیه و مسیرهایی که فرد در آینده پیش روی خود میبیند، اثر بگذارد. فردی که در خانوادهای با امکانات مالی و سرمایه فرهنگی بیشتر رشد میکند، طبیعتاً ممکن است به فرصتها و انتخابهایی دسترسی داشته باشد که برای فردی با شرایط اقتصادی حاشیهای و محروم، اساساً غیرقابل تصور و فراهم نیست.
این مثال جامعهشناختی به روشنی نشان میدهد که انتخابهای انسان را به هیچ وجه نمیتوان انتزاعی و جدا از شرایط اجتماعی، بستر زبانی و مادی زندگی او بررسی و قضاوت کرد. در عین حال، بهمننژاد نتیجهگیری کرد که طرح این محدودیتهای ساختاری و مادی، هرگز به معنای نادیده گرفتن کامل نقش اراده، عاملیت و اختیار انسان برای تغییر وضع موجود نیست؛ بلکه مسئله اصلی و رسالت علوم انسانی، بررسی دقیقِ نسبت و دیالکتیکِ میان شرایط بیرونی (جبرهای اجتماعی و زبانی) و امکان انتخاب فردی (اختیار) است تا بتوان از طریق فهم این موانع، مسیر را برای توسعه همهجانبه ملل هموار ساخت.
- توسعه
- فکرت
- اندیشه
- زبان
- مناسبات قدرت