شلیک جنگ به توهمات آکادمیک

 در تندباد حوادث و بحران‌های ژئوپلیتیک معاصر، نهاد علم و به‌ویژه «علوم انسانی»، در معرض آزمونی تاریخی قرار گرفته است. آیا دستگاه‌های تحلیلی و تئوری‌های وارداتی، توانایی تبیین واقعیت‌های عریان میدانی را دارند؟ دکتر میثم مهدیار در سومین نشست از سلسله جلسات «معماری امید در مسیر پیشرفت»، با رویکردی انتقادی و تبارشناسانه، به واکاوی «ظرفیت جنگ برای تغییر پارادایم» پرداخته است. ایشان در این سخنرانی، با مقایسه‌ی تطور تاریخی نهاد علم در غرب و تصلب ایدئولوژیک دانشگاه در ایران، پرده از ریشه‌های امنیتی و غیربومی علوم اجتماعی در کشور برمی‌دارد و معتقد است که پیروزی اراده‌ها در میدان‌هایی نظیر یمن، توهم کارآمدی مدل‌های توسعه‌ی آمریکایی را به چالش کشیده است. گزارش پیش‌رو، بازخوانی تحلیلی، جامع و دقیق از استدلال‌ها و دیدگاه‌های مطرح‌شده توسط این پژوهشگر در این نشست است که به تفصیل ابعاد این انجماد آکادمیک را می‌شکافد. 

تقابل «اراده» و «توسعه‌ی عاریتی»؛ درس‌هایی از میدان یمن به روایت مهدیار
نخستین و عینی‌ترین نقطه عزیمت دکتر میثم مهدیار در نقد پارادایم‌های مسلط، ارزیابی عیار آن‌ها در میدان پرآشوب واقعیت است. وی معتقد است امروزه در سطح منطقه‌ای، پیروزی اراده‌ی مردم یمن به عنوان یک پدیده‌ی شگرف و ساختارشکَن در برابر دیدگان ناظران جهانی قرار دارد. مهدیار تاکید می‌کند که این رویداد تنها یک پیروزی نظامی در یک جغرافیای محدود نیست، بلکه نمادی از غلبه‌ی تام و تمام اراده بر تسلیحات و مدل‌های وارداتی است. 

این پژوهشگر علوم اجتماعی با اشاره به سوابق تاریخی دهه‌های اخیر می‌افزاید که سال‌های متمادی، کشورهای حاشیه خلیج فارس، به ویژه عربستان سعودی و امارات متحده عربی، با اجرای موبه‌مو و دقیق مدل توسعه‌ی آمریکایی، تلاش کردند تا تصویری آرمانی از پیشرفت را به نمایش بگذارند. مهدیار در ادامه تصریح می‌کند که در این میان، جریان‌های فکری خاصی در داخل کشور نیز با اشاره به این پروژه‌های پرزرق‌وبرق، همواره جامعه‌ی ایرانی را تحقیر کرده و مدعی بودند که ما از کاروان توسعه عقب افتاده‌ایم و کشورهایی نظیر عربستان در مسیر پیشرفت شتابان گام برمی‌دارند. 

اما به گفته مهدیار، واقعیت عریان جنگ ماهیت پوشالی این مدل توسعه را افشا کرد. وی یادآور می‌شود که تمامی دستگاه‌های پدافندی و تجهیزات گران‌قیمتی که عربستان برای حفاظت از خود، از جمله در تأسیسات نفتی آرامکو، خریداری کرده بود، در برابر حملات فروریخت و ناکارآمدی خود را نشان داد. مهدیار معتقد است یمنی‌ها توانستند با تکیه بر اراده‌ی پولادین خود و با دستانی خالی، تمامی معادلات و محاسبات مبتنی بر این مدل‌های توسعه‌ای را تغییر دهند و شکست سختی بر این انگاره‌ها وارد سازند. از نگاه او، اینجاست که جنگ به عنوان یک کاتالیزور عمل می‌کند و می‌تواند پنجره‌های جدیدی را برای اصلاح نگاه، تحول فکری و در نهایت ایجاد یک «تغییر پارادایم» (Shift Paradigm) در ساحت علوم انسانی بگشاید. 

مکانیسم تغییر پارادایم و توهمِ فروپاشی در ایران از نگاه سخنران
دکتر مهدیار در بخش دیگری از سخنان خود به مبانی فلسفه علم اشاره کرده و می‌گوید که تغییر پارادایم زمانی رخ می‌دهد که پیش‌فرض‌ها و انگاره‌های متعارف، به واسطه‌ی مواجهه با انبوهی از پدیده‌های متناقض و واقعیت‌های نقض‌کننده، کارآمدی خود را از دست بدهند. وی می‌افزاید در چنین شرایطی، آن انگاره‌های پیشین نقض شده و پارادایم جدیدی برای تبیین واقعیت شکل می‌گیرد. بر همین اساس، مهدیار معتقد است که انتظار می‌رفت در فضای فکری و آکادمیک ایران نیز، با توجه به شکست مدل‌های رقیب و تثبیت جایگاه مقاومت، شاهد یک شیفت پارادایمی باشیم. 

با این حال، وی با لحنی آسیب‌شناسانه تصریح می‌کند که فضای علوم انسانی ما درگیرِ پیش‌فرض‌های معیوبی است که راه را بر هرگونه نواندیشی مسدود کرده‌اند. مهدیار یکی از این انگاره‌های خطرناک را القای حس زوال، فروپاشی و رسیدن به نقطه‌ی پایان می‌داند. به گفته او، به ویژه پس از التهابات دی‌ماه سال ۱۳۹۶ (۱۸ دی) و تحت تأثیر فشارهای بی‌امان اقتصادی و بمباران سنگین تبلیغاتی و رسانه‌ای، این توهم در بخش‌هایی از جامعه و حتی نخبگان رسوخ کرد که کار تمام است و سیستم در حال فروپاشی حتمی است. مهدیار بر این باور است که این فضا، جامعه را برای پذیرش هرگونه تغییر و تسلیم در برابر پارادایم‌های بیگانه آماده می‌کرد. 

اما این پژوهشگر تاکید می‌کند که واقعیت بار دیگر خود را بر این پیش‌فرض‌های ذهنی تحمیل کرد. وی برای اثبات این مدعا به سخنان یکی از اساتید فلسفه (آقای اردبیلی) استناد کرده و به نقل از او خطاب به جریان‌های رقیب می‌گوید: مسئولیت کارتان را بپذیرید؛ شما درخواست حمله داشتید، حمله اتفاق افتاد، اما اکنون به جای اینکه جمهوری اسلامی ضعیف‌تر شود، قوی‌تر شده است. مهدیار معتقد است این مواجهه‌ی صریح با واقعیت، نشان می‌دهد که ساختار مستقر نه‌تنها فرو نپاشید، بلکه از بحران‌ها عبور کرد و قدرتمندتر شد. 

انجماد ایدئولوژیک و هراسِ روشنفکران از گفت‌وگو در تحلیل مهدیار
دکتر مهدیار با طرح این پرسش که «چرا با وجود اثبات بطلان پیش‌فرض‌های مبنی بر فروپاشی، نهاد علم در ایران همچنان از پذیرش تغییر و اصلاح پارادایم خود امتناع می‌ورزد؟» به واکاوی روان‌شناختی و جامعه‌شناختی این جریان‌ها می‌پردازد. وی پاسخ این انسداد را در آلودگی عمیق فضای آکادمیک به «ایدئولوژی» جستجو می‌کند. مهدیار با بیانی انتقادی می‌افزاید: جالب اینجاست که دقیقاً همان جریاناتی که سال‌هاست منتقدان خود را به برخورد ایدئولوژیک با علم متهم می‌کردند، اکنون در مواجهه با واقعیت میدانی، از هرگونه دیالوگ و گفت‌وگوی علمی طفره می‌روند و به اصطلاح از رویارویی با حقیقت می‌پرند. 

به گفته مهدیار، بسیاری از این چهره‌های روشنفکری و دانشگاهی حاضر نیستند در مناظره‌ها، ویدئوها و محافل فکری حاضر شوند تا درباره‌ی تناقضات آشکار نظریاتشان پاسخگو باشند. وی دلیل این انسداد فکری را چنین روشن می‌سازد: تمام انگاره‌هایی که آن‌ها درباره‌ی نظم جهانی در ذهن داشتند - نظمی که آن را طبیعی، عادلانه و تنها راه سعادت بشر می‌پنداشتند - امروز به واسطه‌ی جنایات و جنگ‌های رخ‌داده، از هم فروپاشیده و به هم خورده است. این پژوهشگر نتیجه می‌گیرد که از آنجا که تصویر آرمانی و عقلانی آن‌ها از جهان غرب دچار خدشه شده است، ترجیح می‌دهند به جای بازنگری در مبانی معرفت‌شناختی خود، در توهمات پیشین باقی بمانند و بدین ترتیب چرخه‌ی تغییر پارادایم را متوقف کرده‌اند. 

زلزله‌ی معرفت‌شناختی در غرب؛ عبور از بهشت زمینی به واقعیت جنگ
برای فهم دقیق‌تر چرایی این بن‌بست در علوم انسانی ایران، دکتر مهدیار به یک تبارشناسیِ تطبیقی دست می‌زند و سیر تحول نهاد علم در جهان غرب را مورد واکاوی قرار می‌دهد. وی خاطرنشان می‌کند که در قرن هجدهم و با ظهور عصر روشنگری، اندیشمندان غربی تصویری به‌شدت خوش‌بینانه و تقلیل‌گرایانه از آینده ارائه دادند. به گفته مهدیار، آن‌ها وعده می‌دادند که انسان با تکیه بر عقلانیت خودبنیاد و دستاوردهای مادی، می‌تواند همان بهشتی را که ادیان در آسمان‌ها وعده داده بودند، بر روی زمین بسازد. 

اما وی می‌افزاید که این خوش‌بینی افراطی دیری نپایید. مهدیار توضیح می‌دهد که در اواسط و اواخر قرن نوزدهم، غرب با بحران‌های سهمگین اجتماعی، اقتصادی، جمعیتی و به‌ویژه زیست‌محیطی مواجه شد. وی به عنوان یک نمونه‌ی تکان‌دهنده به آلودگی هوای لندن اشاره می‌کند که در یک روز جان نزدیک به چهار هزار نفر را گرفت. مهدیار معتقد است این فاجعه نشان داد سیستمی که قرار بود بهشت بسازد، در حال خلق یک جهنم زمینی است و این بحران‌ها، یک زلزله‌ی عظیم معرفت‌شناختی در اندیشه‌ی غربی ایجاد کرد. 
سخنران نشست معماری امید، در ادامه به آرای جامعه‌شناسان کلاسیک نظیر امیل دورکیم می‌پردازد و می‌گوید با وجود این بحران‌ها، امثال دورکیم همچنان مقاومت می‌کردند. به گفته مهدیار، دورکیم در اوایل قرن بیستم مدعی شد که جنگ‌ها تنها مختص به جوامع سنتی و جهان قدیم بوده‌اند و استدلال می‌کرد که با گذار به جهان عقلانی جدید و شکل‌گیری تقسیم کار متقابل، دیگر دلیلی برای جنگیدن وجود ندارد و انسان‌ها می‌توانند امور را با گفت‌وگو سامان دهند. مهدیار تصریح می‌کند که بر اساس این تصویر اتوپیایی، دورکیم معتقد بود که «دیگر جنگی نخواهد شد». 

اما دکتر مهدیار تاکید می‌کند که واقعیت خشن تاریخ بار دیگر سیلی محکمی بر صورت این خوش‌بینی آکادمیک نواخت. جنگ جهانی اول با تمام ویرانی‌هایش به وقوع پیوست. وی می‌افزاید دورکیم که هنوز زنده بود، در مواجهه با این تناقض تلاش کرد آن را توجیه کند و مدعی شد که این جنگ ناشی از خصلت‌های غیرعقلانیِ آلمانی‌هاست. اما به گفته مهدیار، وقوع جنگ جهانی دوم تیر خلاص را بر پیکره‌ی این نظریات وارد کرد. وی یادآور می‌شود که در جریان این نبرد، نزدیک به صد میلیون انسان کشته شدند؛ رقمی که چند برابر مجموع کشته‌شدگان در تمامی جنگ‌های پیشین تاریخ بشر بود. 

دانشگاه به مثابه یک «نهاد طبیعی»؛ راز انعطاف‌پذیری آکادمی غربی از دیدگاه مهدیار
دکتر مهدیار در ادامه‌ی تحلیل خود به واکنش غرب به این فجایع می‌پردازد و می‌گوید آنچه در پی این جنگ‌های ویرانگر در غرب رخ داد، دقیقاً همان چیزی است که امروز خلأ آن در ایران احساس می‌شود: تغییر پارادایم در مواجهه با واقعیت. وی معتقد است در پی کشته شدن میلیون‌ها انسان، جریان‌های فکری در غرب متوجه شدند که نمی‌توانند واقعیت را انکار کنند و این مواجهه منجر به یک چرخشِ عظیمِ پارادایمی شد. 

به گفته مهدیار، در پی این تغییر پارادایم بود که جریان‌های پست‌مدرن شکل گرفتند، جنبش‌های حفظ محیط زیست زاده شدند، چرخش‌های فرهنگی و سیاسی رخ داد، و مکاتب انتقادی پدیدار گشتند. وی دلیل این پویایی و انعطاف‌پذیری را در ماهیت نهاد علم در غرب جستجو می‌کند و با قاطعیت می‌گوید: در غرب، دانشگاه و نهادهای روشنفکری، نهادهایی طبیعی هستند. مهدیار بر این باور است که این نهادها از دل تحولات، بحران‌ها و نیازهای واقعی جامعه‌ی خود جوشیده‌اند و به همین دلیل، هنگامی که با واقعیت سهمگینی چون جنگ مواجه می‌شوند، ناگزیر از تغییر و تطبیق خود با شرایط جدید هستند. 

پروژه‌ی امنیتیِ دهه‌ی ۳۰؛ ریشه‌های تصلبِ علوم انسانی در ایران به روایت پایانی
دکتر میثم مهدیار در فراز پایانی سخنان خود، با در نظر گرفتن این بینش تاریخی به سراغ علوم انسانی در ایران می‌آید تا دلیل عدم تغییر پارادایم و مقاومت سرسختانه‌ی آکادمی در برابر حقایق میدانی را تبیین کند. وی با بیانی صریح و ساختارشکنانه معتقد است که نهاد دانشگاه و ساختار علوم اجتماعی در ایران، برخلاف غرب، یک نهاد طبیعی نیست. 

وی تصریح می‌کند که علوم انسانی در ایران، از دل پویایی‌های تاریخی، فرهنگی، جغرافیایی و زیست‌بوم بومی ما نجوشیده و بیرون نیامده است و محصول یک پیوند عمیق با تاریخ ما نیست. مهدیار ادعای بزرگی را مطرح می‌کند و می‌افزاید: پایه‌گذاری علوم اجتماعی و توسعه‌ی این نهادها در ایران دهه‌ی ۱۳۳۰ خورشیدی، اساساً یک پروژه‌ی معرفتی نبود؛ بلکه محصول یک پروژه‌ی استعماری و مشخصاً یک پروژه‌ی امنیتی بود که با هدف مهندسیِ اجتماعی و کنترل جامعه‌ی ایرانی طراحی و اجرا شد. 

این استاد و پژوهشگر علوم اجتماعی در نهایت نتیجه‌گیری می‌کند که وقتی شالوده‌ی یک نهاد علمی بر مبانی امنیتی و با رویکرد وارداتی بنا شده باشد، طبیعی است که توانایی درک واقعیت‌های اصیل جامعه و تغییرات ژئوپلیتیک را نداشته باشد. به گفته مهدیار، چنین دانشگاهی، به جای آنکه در خدمت تبیین اراده‌ی ملی باشد، همواره در تلاش است تا بحران‌ها را در قالب‌های از پیش‌تعیین‌شده‌ی خود تفسیر کند و در صورت شکست، به انزوا، سکوت و لجاجت ایدئولوژیک روی می‌آورد. وی هشدار می‌دهد مادامی که علوم انسانی در ایران از این ریشه‌های امنیتی رها نشود، هیچ رویداد شگرفی در منطقه نخواهد توانست آن را به یک بازنگری بنیادین وادار سازد.