هر زمان که جامعه ایرانی در پیچهای تند تاریخی با بنبستهای انضمامی، بحرانهای حکمرانی و گسستهای نسلی مواجه میشود، سنتی دیرپا در میان نخبگان ما سر بر میآورد که میکوشد اکنون پرآشوب را با واژگان دیروز صورتبندی کند. در میان میراث متفکران ایرانانداز و ایراناندیش سده اخیر، نام داریوش شایگان بیش از هر متفکر دیگری با پدیدارشناسی آگاهی ایرانی در مواجهه با جهان مدرن گره خورده است. شایگان از معدود متفکرانی بود که تلاش کرد رنج زیستن در جغرافیای فکری ایران را نه صرفا به مثابه یک عقبماندگی اقتصادی یا نقصان سیاسی، بلکه به عنوان یک وضعیت وجودی و معرفتشناختی صورتبندی کند. اما اکنون و در میانه دهه نخست قرن جدید خورشیدی، هنگامهای که ایران در محاصره پرسشهای سرنوشتساز درباره آینده خود ایستاده است، باید با شجاعت فلسفی پرسید: آیا دستگاه مفهومی شایگان و در راس آن نظریه مشهور چهلتکهشدن آگاهی و اسکیزوفرنی فرهنگی، همچنان قادر است مختصات روح ایرانی در روزگار ما را توضیح دهد؟ گره کار و مسئله بنیادین اینجاست که ما همچنان با عینک دوگانه سنت و مدرنیته به جامعهای مینگریم که سالهاست از این دوگانه عبور کرده و در وضعیت سومی گرفتار آمده است؛ وضعیتی که اگر به درستی فهم نشود، هرگونه ایدهپردازی برای ساختن آینده ایران را در نطفه عقیم خواهد گذاشت.
برای گشودن این گره معرفتی، نخست باید به معماری فکری شایگان در سه دوره متمایز حیات او بازگشت. شایگان جوان در کتاب آسیا در برابر غرب (۱۳۵۶)، در اوج تبوتاب بازگشت به خویشتن، از موضع هستیشناسی شرقی و با الهام از هانری کربن و مارتین هایدگر، غرب را به دلیل نیهیلیسم پنهان در تکنیک و تقلیل وجود به موجود نقد میکرد. در آن دوران، ایران در نگاه او جغرافیایی معنوی و صاحب فراتاریخ بود که میبایست در برابر سیطره تفکر محاسبهگر غربی از گوهر شهودی خود صیانت کند. اما شایگان میانسال، پس از تجربه تلاطمهای سیاسی و اجتماعی، در کتاب نگاه شکسته؛ اسکیزوفرنی فرهنگی (۱۳۶۸/۱۹۸۹)، چرخشی رادیکال انجام داد. او دیگر نه از موضع یک شرق دستنخورده، بلکه از درون یک ذهنیت مجروح سخن میگفت.
تز اصلی شایگان در نگاه شکسته این بود که انسان ایرانی و به طور کلی انسان غیرغربی، در تلاقی دو نظام ناهمزمان (سنت اسطورهای و مدرنیته انتقادی) دچار نوعی گسست در ساختار آگاهی شده است. از منظر او، ما در یک زمان تقویمی زندگی میکنیم، اما زیستجهانهای معرفتی ما به اعصار متفاوتی تعلق دارند. نتیجه این وضعیت، پیدایش پدیدهای است که او آن را پیوند نامیمون یا وصلهزنی معرفتی مینامد: وقتی مفاهیم مدرن وارد میدان مغناطیسی سنت میشوند، مسخ و اسطورهای میگردند و وقتی مفاهیم سنتی در قالبهای مدرن ریخته میشوند، به ایدئولوژیهای متصلب تقلیل مییابند. انسان گرفتار در این شکاف، در یک فلج تحلیلی به سر میبرد؛ نه سنت را با اصالت تاریخیاش زیست میکند و نه مدرنیته را با پیشفرضهای فلسفی و انتقادیاش میفهمد. در مرحله سوم فکری، شایگان در کتاب افسونزدگی جدید؛ هویت چهلتکه و تفکر سیار (۱۳۸۰/۲۰۰۱)، کوشید با تکیه بر فلسفه پستمدرن و استعاره ریزوم از ژیل دلوز، این وضعیت اسکیزوفرنیک را از یک بیماری به یک امکان رهاییبخش تبدیل کند و بگوید انسان امروز میتواند بدون احساس گناه، هویتی چندلایه و سیار داشته باشد و در چندین جهان فرهنگی به طور همزمان تنفس کند.
اما چرا این روایت سهگانه شایگان، با تمام ظرافتهای پدیدارشناسانه و نثر مسحورکنندهاش، در تبیین مسئله امروز ایران به بنبست میرسد؟ چرا بازخوانی صرف نگاه شکسته یا افسونزدگی جدید بدون نقد بنیادهای آن، ما را در فهم بحرانهای انضمامی ایران معاصر تنها میگذارد؟ پاسخ را باید در تغییر ماهیت سوژه ایرانی در دو دهه اخیر جستوجو کرد؛ تغییری که از چهار زاویه فلسفی، دستگاه تحلیلی شایگان را به چالش میکشد.
نخست، پایان حیرت و آغاز فرسودگی مضاعف است. اسکیزوفرنی فرهنگی شایگان بر یک پیشفرض پنهان استوار بود: این که سنت و مدرنیته دو قطب پرقدرت، جذاب و دارای اقتدار معنایی هستند که هر یک روح انسان ایرانی را به سوی خود میکشند و او را در میانه این کشاکش، تکهپاره میکنند. انسان شایگانی، انسانی مسحور و حیرتزده در برابر شکوه سنت از یک سو و جادوی مدرنیته از سوی دیگر است. اما پدیدارشناسی جامعه امروز ایران، به ویژه در میان نسلهای جدید، تصویر کاملاً متفاوتی را نشان میدهد. مسئله انسان ایرانی در روزگار ما، دیگر سرگردانی تراژیک میان دو قطب معنایی قدرتمند نیست؛ بلکه تجربه همزمان افسونزدایی و فرسودگی از هر دو ساحت است.
جامعه امروز ایران از یک سو با سنتی مواجه است که بخش بزرگی از ظرفیتهای نمادین، اخلاقی و آرامشبخش خود را در پای صورتگراییهای رسمی و بروکراتیک هزینه کرده است؛ و از سوی دیگر، مدرنیته را نه در قالب خرد رهاییبخش روشنگری یا رفاه پایدار، بلکه در هیبت بحرانهای زیستمحیطی، ناترازیهای اقتصادی، تنهایی اگزیستانسیال و اضطراب دائمی معاش تجربه میکند. بنابراین، بحران امروز ایران، اسکیزوفرنی ناشی از کشاکش سنت و تجدد نیست، بلکه نوعی خستگی تاریخی و بیتفاوتی معرفتی نسبت به هر دو کلانروایت است. انسان ایرانی امروز میان دو ساحل آواره نیست؛ او بر روی پلی ایستاده است که هر دو سوی آن در غبار ناکارآمدی فرو رفتهاند.
دوم، تقلیل سیاست و اقتصاد سیاسی به فرهنگگرایی انتزاعی است. یکی از بزرگترین کاستیهای سنت ایراناندیشی در روایت شایگان، غیبت امر انضمامی، ساختارهای قدرت، اقتصاد سیاسی و نهادهاست. شایگان به پیروی از سنت ایدئالیسم آلمانی و پدیدارشناسی فرانسوی، تمام رنجهای جامعه ایرانی را در ساحت آگاهی، ذهنیت و فرهنگ صورتبندی میکند. گویی اگر انسان ایرانی بتواند در ذهن خود میان حافظ و کانت، یا میان سهروردی و دکارت آشتی برقرار کند، گرههای تاریخی ایران گشوده خواهد شد.
این نگاه زیباییشناسانه و اشرافی به فرهنگ، از دیدن پایههای مادی و نهادی بحران در ایران ناتوان است. چرا ما در حکمرانی منابع، در توزیع عدالت و در ساختن نهادهای پایدار دچار دور باطل میشویم؟ پاسخ شایگان همواره به ساختار اسطورهای ذهن ایرانی ارجاع میدهد. اما حقیقت این است که ذهنیت چهلتکه، علت بحرانهای ایران نیست، بلکه معلول زیستن در ساختارهای نهادی و اقتصادی ناپایدار و رانتی است. تا زمانی که فلسفه در ایران، از آسمان تحلیلهای ذهنی و فرهنگی محض به زمین سخت اقتصاد سیاسی و جامعهشناسی تاریخی فرود نیاید، نمیتواند افقی برای آینده ترسیم کند. ایران امروز بیش از آنکه از تعارض معرفتی میان ابنعربی و هایدگر رنج ببرد، از فقدان عقلانیت نهادی و گسست میان تصمیمگیری و دانش بومی رنج میبرد.
سوم، دام زیباییشناسی انفعال در نظریه هویت چهلتکه است. شایگان در دوره متاخر فکری خود، برای فرار از بنبست غمانگیز اسکیزوفرنی فرهنگی، به آغوش تفکر سیار و هویت چهلتکه پناه برد. او پیشنهاد کرد که به جای تلاش برای وحدتبخشیدن به این آگاهی شکسته، از تکثر آن لذت ببریم و همچون یک شهروند کیهانی در میان فرهنگها پرسه بزنیم. این نسخه اگرچه برای یک روشنفکر جهانوطن در کافههای پاریس یا محافل ادبی تهران جذاب و تسکیندهنده است، اما برای ملتی که میخواهد در یک جغرافیای پرخطر، آینده خود را بسازد و بر بحرانهای سخت زیستی غلبه کند، یک سم مهلک است.
ساختن آینده ایران، نیازمند سوژهای تاریخی، مسئولیتپذیر و دارای اراده معطوف به کنش است. هویت چهلتکه شایگان، سوژه ایرانی را به یک تماشاگر زیباییشناس و مصرفکننده فرهنگها تبدیل میکند؛ سوژهای که در فضای مجازی و در عصر هوش مصنوعی، هر لحظه از شاخهای به شاخه دیگر میپرد، اما توان ایستادن بر روی خاک واقعیت و تغییر آن را ندارد. تفکر سیار، در عمل به توجیه فلسفی بیعملی، گریز از مسئولیت مدنی و رها کردن مسئله ایران به امان حوادث منجر میشود. ما برای عبور از بحرانهای کنونی، نه به ستایش تکهپارگی، بلکه به یک سنتز خلاق و وحدتبخش نیاز داریم که بتواند انرژیهای پراکنده جامعه را در مسیر یک پروژه ملی همافزا کند.
چهارم، نسبت معکوس با زمان و غفلت از آینده به مثابه یک پروژه است. در سراسر آثار شایگان، زمانمندی اندیشه ایرانی میان گذشته (میراث اساطیری و عرفانی) و حال غربی (مدرنیته موجود) در نوسان است. در این منظومه فکری، آینده ایران به مثابه یک افق باز که باید توسط خود ایرانیان ابداع و ساخته شود، جایگاهی ندارد. شایگان در بهترین حالت، ما را به تماشای موزه سنت با عینک مدرن دعوت میکند. این زمانمندی معکوس، یکی از ریشههای اصلی بحران خودباوری و انسداد افق پیشرفت در فضای روشنفکری ایران است. وقتی متفکر ما، سنت را یک کل بسته و پایانیافته در قرن هفتم و هشتم هجری میبیند که تنها به درد تجربههای شاعرانه و شخصی میخورد، و مدرنیته را نیز یک سرنوشت محتوم غربی تلقی میکند که ما تنها مصرفکننده حاشیهای آن هستیم، دیگر چه فضایی برای خلاقیت تاریخی انسان ایرانی باقی میماند؟
اکنون، با عبور انتقادی از شایگان، چگونه میتوانیم از میراث او برای اندیشیدن به آینده ایران بهره بگیریم؟ عبور از یک متفکر به معنای نفی دستاوردهای او نیست، بلکه به معنای برداشتن گام بعدی بر روی شانههای اوست. خدمت بزرگ شایگان به سنت ایراناندیشی این بود که به ما آموخت نمیتوان بدون خودآگاهی فلسفی و بدون شناخت لایههای پنهان ناخودآگاه تاریخی، وارد جهان جدید شد. او به درستی نشان داد که مدرنیزاسیون آمرانه و وارداتی، که فرهنگ و حافظه تاریخی جامعه را نادیده میگیرد، تنها به تولید هیولاهای معرفتشناختی و ناکارآمدیهای ساختاری میانجامد.
اما برای اینکه ایران از میانه پرسشهای امروز به افق آینده گام بگذارد، نیازمند یک چرخش پارادایمی از پدیدارشناسی رنج به فلسفه کنش هستیم. مسئله امروز ما دیگر التیام زخم اسکیزوفرنی فرهنگی در انزوای فردی نیست؛ مسئله ما تبدیل زیستجهان ایرانی به یک نیروی مولد اجتماعی و نهادی است. ما باید بتوانیم میان خرد تاریخی و بومی این سرزمین (آنچه متفکرانی چون مرتضی فرهادی و جواد صفینژاد در کالبدشکافی نهادهای تعاونی و زیستبوم ایرانی نشان دادهاند) و عقلانیت انتقادی و علمی جهان جدید، پیوندی ارگانیک و انضمامی برقرار کنیم.
آینده ایران نه در حسرت بازگشت به باغ اساطیری گذشته ساخته میشود و نه در تسلیم منفعلانه و خودتحقیرانه در برابر الگوهای وارداتی و جهانیشدن بیریشه. راه برونرفت از بنبست کنونی، گذار از انسان تماشاگر و چهلتکه به سوژه خلاق ایرانی است؛ سوژهای که به جای شرمساری از تناقضهای تاریخی خود، آنها را به عنوان مواد خام یک معماری نوین به کار میگیرد. ایران فردا به فلسفهای نیاز دارد که از برج عاج تحلیلهای ذهنی پایین بیاید، خاک و آب و معیشت و نهاد را ببیند، و به جای مرثیهخوانی برای نگاه شکسته، افق دیدی تازه برای ساختن یک زیستبوم عادلانه، پایدار و خردمندانه بگشاید. تنها در این صورت است که اندیشیدن به ایران، از یک دغدغه نوستالژیک به یک کنش تاریخساز تبدیل خواهد شد.
منابع
• شایگان، داریوش (۱۳۵۶). آسیا در برابر غرب. تهران: انتشارات امیرکبیر.
• شایگان، داریوش (۱۳۹۱). نگاه شکسته: اسکیزوفرنی فرهنگی؛ کشورهای سنتی در برابر مدرنیته. ترجمه خشایار دیهیمی. تهران: نشر نو.
• شایگان، داریوش (۱۳۸۰). افسونزدگی جدید: هویت چهلتکه و تفکر سیار. ترجمه فاطمه ولیانی. تهران: نشر فرزان روز.
• فرهادی، مرتضی (۱۳۸۷). فرهنگ یاریگری در ایران؛ درآمدی به مردمشناسی و جامعهشناسی تعاون. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
• هایدگر، مارتین (۱۳۸۶). پرسش از تکنولوژی. ترجمه شاپور اعتماد. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.