در سالن ترانزیت فرودگاه امام خمینی، ساعت سه بامداد، پدیدهای جریان دارد که دیگر صرفاً یک جابهجایی جغرافیایی یا تصمیمی شخصی برای ادامه تحصیل و کار نیست؛ ما با یک «مناسک جمعی» و یک التهاب اگزیستانسیال روبهرو هستیم. چمدانهای سنگینی که روی ریلها حرکت میکنند، تنها حاوی لباس، مدارک تحصیلی و چند بسته زعفران و پسته نیستند؛ آنها حامل یک «رویا» و همزمان، یک «توهم بزرگ» هستند؛ توهم رهایی از وضعیت پرآشوب کنونی و پرتاب شدن به بهشت آرام و بیدردسر مدرنیته غربی. امروز در کافههای تهران، در دورهمیهای طبقه متوسط و در تالارهای دانشگاهی، یک گزاره ناگفته اما مسلط حکمرانی میکند که گویی تنها راه نجات فردیت و عقلانیت، بریدن ناف خود از این جغرافیای پرالتهاب و حل شدن در نظم ازپیشساخته غرب است.
اما گره کار و مسئله اصلی دقیقاً از فردای فرود هواپیما در پاریس، تورنتو، برلین یا سیدنی آغاز میشود. چرا بخش بزرگی از نخبگان و مهاجران ایرانی، پس از فروکش کردن ماهعسل اولیه مهاجرت، ناگهان خود را در برابر یک خلأ معنایی، تنهایی هستیشناختی (ontologique) و بحران هویتی عمیق مییابند؟ چرا تغییر کد پستی و گذرنامه، آن آرامش موعود را به ارمغان نمیآورد؟ پاسخ به این پرسش، ما را به بازخوانی انتقادی میراث یکی از مهمترین متفکران ایراناندیش معاصر فرامیخواند: داریوش شایگان.
بازخوانی شایگان در این بزنگاه تاریخی از آن رو حیاتی است که او نه از موضع یک ایدئولوگ غربستیز و نه از جایگاه یک توریست شیفته، بلکه به مثابه فیلسوفی که دههها در قلب پاریس و سوئیس زیست، به زبان فرانسه نوشت و در عالیترین محافل فکری اروپا تنفس کرد، این مسیر را تا انتها رفت و در نهایت به حقیقتی تکاندهنده رسید؛ حقیقتی که امروز میتواند پادزهر «سندرم چمدانهای بسته» و بحران خودتحقیری در جامعه ما باشد.
شایگان در کتاب درخشان خود، افسونزدگی جدید؛ هویت چهلتکه و تفکر سیار، دست روی زخمی میگذارد که دقیقاً توصیفگر روان ناآرام انسان ایرانی در مواجهه با جهان مدرن است. او توضیح میدهد که انسان متعلق به تمدنهای کهن غیرغربی (و در رأس آنها ایران)، دیگر نمیتواند یک انسان «تکساحتی» باشد. ما در وضعیتی زندگی میکنیم که شایگان آن را «اسکیزوفرنی فرهنگی» یا «وضعیت چهلتکه» (Patchwork) مینامد. خطای استراتژیک مسافران خسته فرودگاه و آن دسته از روشنفکرانی که در داخل کشور نسخه «تخلیه ژنتیکی و فرهنگی از ایرانیت» را میپیچند، این است که گمان میکنند این «چهلتکگی» یک بیماری جغرافیایی است که با عبور از مرزهای ایران درمان میشود.
آنها تصور میکنند با سوار شدن به هواپیما، سنت، تاریخ، زبان، اسطورهها و حافظه جمعی ایرانی را در گیت خروجی فرودگاه جا میگذارند و با ذهنی همچون «لوح سفید» وارد مدرنیته میشوند. در حالی که شایگان با کالبدشکافی پدیدارشناسانه روح ایرانی نشان میدهد که شما وقتی مهاجرت میکنید، «ایران» را به مثابه یک ساختار معرفتی و ناخودآگاه، در چمدان ذهن خود به پاریس و ونکوور میبرید. انسان ایرانی در کافههای شانزهلیزه مینشیند، با ابزارهای تکنولوژیک قرن بیستویکم کار میکند و در چارچوب قوانین بوروکراتیک مدرنیته مالیات میدهد، اما در لایههای زیرین ادراک زیباییشناختی و عاطفیاش، هنوز با «حافظ» غمگین میشود، با «خیام» به پوچی هستی میاندیشد و با «فردوسی» مفهوم تراژدی و قهرمان را میفهمد. این شکاف میان «زیست بیرونی مدرن» و «تخیل درونی سنتی»، همان چیزی است که با تغییر جغرافیا نه تنها حل نمیشود، بلکه در غربت، به مراتب عریضتر و دردناکتر میگردد.
برای فهم چرایی این بنبست، باید به سیر تطور فکری خود شایگان بازگردیم. شایگان جوان در دهه پنجاه خورشیدی، با نوشتن کتاب آسیا در برابر غرب، تحت تأثیر هایدگر و در فضای فکری آن دوران، به دنبال نوعی بازگشت به اصالت شرقی در برابر سیطره تکنولوژی و نیهیلیسم غربی بود. اما شایگان پخته و متأخر—که تجربه زیست طولانی در غرب و مشاهده تحولات ایران را پشت سر گذاشته بود—فهمید که هم «غربزدگی ذوبشونده» (که میخواهد از صفر مطلق غربی شروع کند) و هم «شرقزدگی نوستالژیک» (که میخواهد به پیله گذشته برگردد)، دو روی یک سکه تقلبی هستند.
شایگان در گفتوگوهای کتاب زیر آسمانهای جهان (در مصاحبه با رامین جهانبگلو) به صراحت اعتراف میکند که زیستن در میانه فرهنگها به او آموخته است که هیچ گریزی از «تبار تاریخی» وجود ندارد. او در پاریس فهمید که مدرنیته غربی، علیرغم تمام دستاوردهای خیرهکنندهاش در حوزه قانون، آزادیهای مدنی و رفاه مادی، دچار یک «افسونزدایی رادیکال» (به تعبیر ماکس وبر) شده است؛ جهانی سرد، محاسبهگر و تهی از راز و شاعرانگی. انسان ایرانی که در طول هزارهها، جهان را از دریچه «تخیل خلاق»، «عالم مثال» (به تعبیر سهروردی و هانری کربن که شایگان شاگرد مکتب او بود) و «شعر» فهمیده است، وقتی ناگهان خود را در سلولهای انفرادی عقلانیت ابزاری غرب حبس میکند، دچار خفگی روحی میشود. شایگان در کتاب پنج اقلیم حضور با ظرافتی بینظیر نشان میدهد که چگونه «جهان شاعرانه ایرانی» بخشی جداییناپذیر از ساختار بودن ماست؛ ما ایرانیان در زبان و با زبان استعاری در جهان سکنی گزیدهایم و هر تلاشی برای جراحی و دور انداختن این اندام حیاتی به بهانه مدرن شدن، به فلج شدن روح میانجامد.
اما این تحلیل فلسفی چه نسبتی با بحرانهای انضمامی امروز ایران و وظیفه ما در قبال «ساختن ایران آینده» دارد؟ گره کار دقیقاً در تغییر پارادایم از «فرار» به «مواجهه خلاق» است. امروز بخشی از جریان روشنفکری و نخبگانی ما دچار نوعی «مازوخیسم ملی» و خودتحقیری فلجکننده شده است. آنها وضعیت برزخی و چهلتکه جامعه ایران را نشانه «انحطاط ذاتی» یا «بنبست تاریخی» میپندارند و به نسل جوان القا میکنند که این سرزمین، دیگر ظرفیت زایش اندیشه و ساختن آینده را ندارد. این روایت یاسآلود، سوخت اصلی موتور مهاجرتهای بیافق و گسست سرمایه اجتماعی در داخل کشور است.
بازخوانی شایگان در این نقطه، یک چرخش معرفتی رهاییبخش ایجاد میکند. شایگان در آثار متأخر خود، از جمله در فانوس جادویی زمان و آگاهی دورگه، به ما میآموزد که «وضعیت چهلتکه» و زیستن در چهارراه سنت و مدرنیته، اگر از مرحله «ناخودآگاهی و انفعال» به مرحله «خودآگاهی انتقادی» ارتقا یابد، نه تنها یک بیماری و نقص نیست، بلکه یک «امتیاز معرفتی» (Epistemic Privilege) بینظیر در جهان معاصر است! انسانی که هم میراثدار حکمت خسروانی، عرفان ایرانی-اسلامی و شاعرانگی سعدی و حافظ است و هم با فلسفه کانت، هگل و دستاوردهای جهان مدرن گفتوگو میکند، دارای یک «نگاه دوچشمی» و چندبعدی است. او میتواند افقهایی را ببیند که انسان تکساحتی غربی (محصور در تکنولوژی) و انسان تکساحتی سنتگرا (محصور در جزماندیشی) از دیدن آن عاجزند.
مسئله ایران امروز، چمدان بستن و کوچ کردن از جغرافیا نیست؛ چرا که تاریخ و فرهنگ، سایه انساناند و هیچکس با دویدن نتوانسته از سایه خویش سبقت بگیرد. مسئله بنیادین ما این است که چگونه میتوانیم در همین جغرافیا، میان تکههای پراکنده هویت خود—یعنی میان سنت ایرانی، میراث اسلامی و ضرورتهای زیست مدرن—یک «صلح مسالمتآمیز» و یک «ترکیب خلاقانه» برقرار کنیم. چرا حکمرانی فرهنگی و نهاد دانشگاه در ایران نتوانستهاند به جای تحمیل روایتهای تکصدایی یا تسلیم شدن در برابر ترجمههای بیروح، بستری برای این «گفتوگوی تمدنی در درون مرزها» فراهم کنند؟
نسل جدید ایران (نسل Z) که امروز در فضای دیجیتال و شبکهای تنفس میکند، بیش از هر زمان دیگری مصداق «انسان سیار و چندفرهنگی» مورد نظر شایگان است. اگر به این نسل، روایتی پویا، روادار، غرورآفرین و در عین حال مدرن از «ایران» عرضه نشود، او یا در دام پوپولیسم نوستالژیک میافتد و یا راهی گیتهای فرودگاه میشود تا هویت خود را در غربت جستوجو کند.
میراث داریوش شایگان به ما یادآوری میکند که راه عبور از بحرانهای امروز ایران، نه در «انکار خویشتن» است و نه در «انزوای از جهان». شایگان مسافر، پس از دههها پرسه زدن در کلانشهرهای غرب، در نهایت در تهران آرام گرفت؛ چرا که دریافته بود اصالت یک متفکر و معنای زیست یک ملت، در گرو ایستادن بر روی خاک خویش و نگریستن به آسمانهای جهان است. برای ساختن ایران آینده، ما پیش از هر چیز نیازمند باز کردن چمدانهای ذهنیمان، آشتی با هویت مرکب و رنگارنگ ایرانی و تبدیل کردن «درد زیستن در آستانه» به «قدرت خلق یک مدرنیته بومی و انسانی» هستیم؛ پروژهای که از پاریس و تورنتو به دست نمیآید، بلکه از دل همین خیابانها، دانشگاهها و اندیشیدنهای شجاعانه به «مسئله ایران» آغاز میشود.