تنگه هرمز؛ لولای اتصال استراتژیک
اما برای اتصال به بحث اول، در نظر بگیرید کریدور «آیمک»، از دو شاخه مکمل تشکیل می‌شود: «کریدور شرقی» که بنادر غربی شبه‌قاره هند را از مسیر دریای عرب به بنادر اصلی خلیج فارس متصل می‌کند. و «کریدور غربی-شمالی» که با استفاده از یک شبکه راه‌آهن استاندارد فرامرزی، بنادر امارات را از خاک عربستان و اردن، به سمت بندر حیفا می‌رساند و از آنجا در سرتاسر مدیترانه توزیع می‌شود.
این دو شاخه یک لولای اتصال دارند: تنگه هرمز! مشخصاً امارات متحده عربی، لابی گسترده‌ای برای تمرکز زیرساخت‌های اقتصادی و لجستیکی کریدور «آیمک» در قلمرو خود کرد. تا بتواند از سطح یک خام‌فروش نفتی به تراز یک قدرت اقتصاد جهانی صعود کند و نقش مهم در زنجیره تامین ارزش پیدا کند. امارات تلاش کرد علاوه بر ایجاد زیرساخت حمل و نقل، بستری برای مونتاژ، توسعه و تحقیق و ارائه خدمات های‌تک شود. با این کار، تنگه هرمز، تبدیل به کانون تمرکز زیرساخت‌های فیزیکی هژمونی منطقه‌ای آمریکا و لولای اتصال شرق و غرب در چشم‌انداز آمریکایی شد.
شکست فرض‌های سه‌گانه آمریکا
عبارت اخرای این تحولات که زیر سایه ایران صورت گرفت، وابستگی بیشتر آمریکا و شرکایش به تنگه هرمز، وابستگی بیشتر تنگه هرمز به پرونده نزاع چین و آمریکا و نهایتاً آسیب‌پذیری بیشتر در برابر ایران بود. به طور خلاصه، چشم‌انداز آمریکایی ادغام سیاسی اقتصادی غرب آسیا بر اساس ۳ فرض در دسترس اما نامنقح استوار شد:
۱. ادغام بدون اصطکاک اسرائیل با ژئواکونومی عربی در سایه پیمان ابراهیم.
۲. بازدارندگی هژمونی ایالات متحده و خلل‌ناپذیری چتر دفاعی او.
۳. مهار کم‌هزینه رفتار ایران.
مورد اول پس از ۷ اکتبر ملغی شد. دو مورد اخیر هم در خلال جنگ جاری ایران و آمریکا با دیوار سخت واقعیت برخورد کرد. آنچه برای انزوا و حذف ایران ترتیب داده شده بود، ناخواسته تبدیل به نقطه قوتی برای ایران شد.
پس به عنوان یک گزاره راهبردی باید در نظر بگیریم تنگه هرمز اهمیتی فراتر از ترانزیت نفت و بازار انرژی دارد. مسئله فراتر از قیمت بنزین در آمریکا و عوارض‌گیری توسط ما است. محدوده تنگه هرمز، لولای کریدوری پیوست اقتصادی آمریکا، و نقطه اتکای هژمونی آمریکا برای مهار چین است. یک انگیزه ضمنی حمله آمریکا به ایران همین بود که تهدید ایران را برای همیشه از بیخ تنگه هرمز حذف کند، نه اینکه صرفاً مهار کند.
ایلان ماسک و چشم‌انداز تنگه هرمز
حالا معنای این توییت معنادار ایلان ماسک درباره تنگه هرمز بیشتر درک می‌شود. این فارغ از تأثیرات بازار انرژی بر بازار اوراق قرضه، تورم انتظاری و بازار باند آمریکا و حباب مهم AI است که چون به آن زیاد پرداخته شده، ازش گذشتم. حالا قابل درک است که برخلاف پیش‌بینی اساتید هیئت علمی و ... که اگر ایران تنگه هرمز را ببندد، چین دشمنش می‌شود و...، چین با وجود وابستگی به واردات انرژی، قطعنامه‌های آزادسازی تنگه هرمز و آزادی حمل و نقل را وتو می‌کند، از ایران نفت می‌خرد، کمک اطلاعاتی می‌کند و حتی طبق برخی اخبار، به یمن هم تجهیزاتی می‌رساند. چون معنای این جنگ برای آمریکا و سرنوشت آینده خودش را می‌فهمد.
امارات و قمار بزرگ در کریدور «آیمک»
امارات، تمام تخم‌مرغ‌هایش را در سبد کریدور «آیمک» قرار داد؛ طلایه‌دار عادی‌سازی و چشم‌انداز توسعه و پیشرفتش با اسرائیل گره خورده است. از این منظر، اسرائیل و امارات هم‌سرنوشت‌اند. دلیل این میزان دشمنی امارات با ما، تلاش برای برهم زدن ترتیبات ایرانیِ تنگه هرمز، ترتیب کودتای ارزی در «دی‌ماه خونین» است.
نتانیاهو اخیراً در توضیح دکترین امنیت ملی جدید اسرائیل (که به نظرم هر ایرانی باید آن را بخواند) آورده، امارات را هم‌رنگ و متحد خود در نظر گرفت. امید که مسئولین ما هم این موضوع را متوجه شوند که امارات، لاجرم دشمن ما است. قطع وابستگی تجاری به امارات، یک ضرورت امنیتی است. اساساً ایجاد این وابستگی با نظارت و اجازه آمریکا صورت گرفت برای کنترل رفتار ایران در تحریم. خطای فاحش ایران در ماه سپتامبر در باز گذاشتن دست امارات برای مدیریت خروج نفت از تنگه هرمز، نشانی است بر اینکه هنوز لالایی امارات بر ساختار تصمیم‌گیری کشور مؤثر است.
معادله «فشار-مذاکره» و اهرم نایاب ایران
تا اینجا توضیح دادیم معادله یک‌جانبه «فشار-مذاکره»، به بن‌بست خورد و ایران اهرم فشار پیدا کرد. و گفتیم شرط تحقق ذهنی آمریکا به مذاکره چیست. معادله یک‌جانبه «فشار-مذاکره» است و انتفاع معطوف به توسعه به ایران نمی‌دهد. سپس توضیح دادیم که چرا آمریکا به ایران انتفاع نمی‌دهد و نهایتاً دلایل اهمیت حیاتی اهرم فشار ایران را شرح دادیم.
با همه این مقدمات، باید گفت جنگ فعلی برای آمریکا هم وجودیتی است. می‌توان گفت هنر اسرائیل این بود که آمریکا را در تله یک منازعه وجودی قرار داده و سرنوشتش را به یک ابرقدرت گره زد. به میزانی که اهرم فشار شما کارآمد و مهم باشد، این منازعه وجودی‌تر است. این هم می‌تواند خوب باشد و هم بد. خوبیش این است که برای اولین بار در تاریخ هژمونی آمریکا، یک کشور خارجی چنین اهرم فشار مؤثری را به دست آورده؛ چیزی که چینی‌ها طی سال‌ها سرمایه‌گذاری در زنجیره تأمین مواد کمیاب سعی کردند به دست بیاورند، ما به واسطه یک موهبت خدادادی، و به دلیل خطاهای طرف مقابل، نقد در اختیار داریم.
بدی ماجرا این است که ایران راه برگشت ندارد! چون امکان اعمال حاکمیت بر جغرافیا، از دست‌دادنی نیست. کوه و جنگل و تنگه را نمی‌توان جابه‌جا کرد. تنها راه آمریکا ایجاد یک دولت فرومانده، و ناتوان از اراده فرامرزی است. اگر در لحظه شکست، پیمانکار، اسرائیل باشد، تجزیه ایران قطعی است. در هر دو سناریو، فارغ از نوع حکومت ایران، آخوند یا شاه یا هکذا، ایران باید ضعیف و درمانده باشد. مضافاً، به دلیل حیث وجودی جنگ، مسئله حتی فراتر از شخص ترامپ است. بعد از ترامپ هم این مسئله کماکان باقی است.
نکته مهم اینکه با وجود اسرائیل، امکان تغییر مناسبات و برقراری ارتباطی متفاوت با آمریکا وجود نخواهد داشت. اگر آمدن دموکرات‌ها دلیلی برای خوشحالی باشد، منوط به درماندگی و شکست عمیق اسرائیل در منازعه فعلی است. یا اینکه استمرار فشار ایران، بدون اینکه خودش دچار فروپاشی شود، منجر به رکود و فروپاشی بازارهای مالی شود که در این سناریوی آخرالزمانی با وجود این حجم بدهی و وضعیت ترازهای آمریکا، سرنوشت انگلستان در سوئز برای آمریکا تکرار خواهد شد. آمریکا عملاً امکان تأمین مالی برای تحرکات فراقاره‌ای را از دست داده و تبدیل به قدرت بزرگ منطقه‌ای خواهد شد. نکته این است ایران نهایتاً، بیش از تحقق این سناریو، از ترس تحقق این سناریو باید استفاده کند. طبعاً آمریکایی بدون ترامپ، با محاسبه و ملاحظه بیشتری عمل خواهد کرد تا گرفتار سقوط مالی نشود.
بن‌بست دیپلماتیک و اجتناب‌ناپذیری جنگ
پس در شرایطی که راه حل دیپلماتیک، به توضیحی که عرض شد وجود ندارد، و از طرفی امکان تداوم «نه جنگ نه صلح» (مشابه وضعیت پس از جنگ ۱۲ روزه) وجود ندارد، پس در کوتاه‌مدت، بنا بر برایند نیروها باید یک اتفاقی بیفتد.
سقف آن چیزی که ایران می‌تواند بدهد، با کف چیزی که آمریکا می‌خواهد بگیرد، فاصله‌ای نجومی دارد. در جنگ چهل روزه، دو طرف برای نزدیک شدن این کف و سقف، به قدر کافی نجنگیدند. به همین دلیل از زمان آتش‌بس، معتقد بودم جنگ بعدی اجتناب‌ناپذیر است. یک دلیل به تعویق افتادن این جنگ هم، جنگ جانانه ایران در چهل روز بود. این ترس همچنان بر تصمیم واشنگتن غلبه دارد. طبعاً ایرانی‌ها به خوبی می‌دانند برای پایان دادن به جنگ، در درگیری آتی، باید از همین منطق تبعیت کنند: طوری بجنگند که هزینه جنگ برای طرف مقابل، ورای حد تصور و در محدوده حماقت تعریف شود. تا همین الان، خصوصاً بعد از نبرد هرمز در تابستان، ایران ثابت کرد چقدر هزینه جنگ تمام‌عیار بالاست. از طرفی امکان حل مسئله در شرایط فعلی منتفی است.
توهم توافق موقت
غیر از جنگ یک راه حل موقف باقی می‌ماند. آن هم عبارت است از یک توافق موقت، که دو طرف نفس بگیرند. ترامپ برای هزیمت سیاسی داخلی و وضعیت بازار انرژی مرهمی بخرد و ایران هم تنفسی اقتصادی کوچک پیدا کند. چنین توافقی، بدون نقض نسبی خطوط قرمز طرفین ممکن نیست. از طرفی ایران بدون آزادی دارایی بلوکه شده و معافیت تحریمی، دلیلی بر مذاکره ندارد، آمریکا هم بدون دسترسی یا حداقل رقیق‌سازی اورانیوم و بازرسی آژانس، امکان قاب‌بندی یک پیروزی ادعایی ندارد.
من احتمال چنین معامله موقتی را کم می‌دانم. با توجه به فرصت محدود دو ماهه آغاز به کار مجلس (که در سیاست آمریکا معروف به دوره اردک لنگ است) و اضطرار نتانیاهو در اسرائیل، هرچه هست، زودتر باید تعیین تکلیف شود. حالتی که ایران، بنا بر الگوی ۵ روز و ۱ هفته، سریعاً وارد مذاکرات هسته‌ای شده و تعهداتی بدهد، حماقت و خیانت محضی صورت گرفته که سعی می‌کنم تا وقتی رخ نداده آن را در نظر نگیرم. ولی می‌دانیم که جریاناتی در کشور هستند که به این امر تمایل دارند. پس تصور من وضعیت جاری، نبردی اجتناب‌ناپذیر، در دو ماه پیش‌رو است، یا توافقی موقت که در میان مدت دوامی نخواهد یافت. که در آن حالت باید دید وضعیت دولت در اسرائیل چگونه خواهد شد.
نتیجه‌گیری؛ تنگه هرمز و نبرد وجودی
آمریکا شاید یک ایران اتمی را بتواند تحمل کند، اما ایرانی که بر تنگه هرمز مسلط باشد را هرگز! ضمناً این مسئله، قابلیت نقد شدن در یک مذاکره برد-برد و فیصله‌بخش را ندارد. اهرم راهبردی، ارزش تاکتیکی پیدا نمی‌کند. تنگه هرمز برگ بازی نیست، سنگر است، اهرم و پشتوانه بازی شما با سایر برگ‌ها است. اگر کسی در ایران چنین تصوری از تنگه هرمز داشته باشد، طرف آمریکایی چنین تصوری نخواهد داشت. کسی که چنین اهرمی در اختیار داشته باشد، بالذات خطرناک است، چه شاه چه ولی فقیه.
یک شقه از مهابت و ترسناکی این اهرم را در شکست میان دوره ترامپ و سونامی آبی دیدیم. او با صاحب این اهرم کار دارد. بازی ما بعد از بستن تنگه هرمز، بازی همه یا هیچ است. یا نابود می‌شویم (آش با جاش)، یا به قدری هزینه به طرف مقابل تحمیل می‌کنیم تا رها کند. این را پرفسور مرشایمر (پدر روابط بین‌الملل) در مصاحبه اخیرش در پاسخ به اینکه ایرانی‌ها چه باید بکنند گفت. او هم گفت ایرانی‌ها هیچ چاره‌ای ندارند جز اینکه از تا جای ممکن از ابزارهایشان برای مقاومت و ضربه زدن استفاده کنند تا دیگر جنگ نصرفد. تا اطلاع ثانوی، مقاومت، نه یک انتخاب (که به رفراندوم گذاشته شود) بلکه یک ضرورت عقلانی و تنها راه ناگریز ایران برای بقا و توسعه است.
من سعی کردم این مسئله را با توجه به مبانی تا حدی توضیح دهم. سعی کردم ماهیت این جنگ که از ۷ اکتبر شروع شده را از جهاتی شرح دهم. تأثیر اسرائیل بر متغیرها خود شرحی مفصل‌تر دارد که طبعاً مؤید ادعای من است اما به دلیل پراکنده نشدن بحث، تمرکزم بیشتر بر آمریکا بود.
ریشه‌های نفوذ و دکترین خاورمیانه جدید نتانیاهو
تأثیرات رژیم اسرائیل بر دکترین امنیت ملی آمریکا، قصه دور و درازی دارد. از زمان تأسیس ساختار امنیتی فعلی آمریکا پس از جنگ جهانی در دوره ترومن، و ملاقات تاریخی بن‌گوریون و نخستین رئیس موساد با ترومن در سال ۱۹۵۱، الی زماننا هذا، این ارتباط، ارگانیک شکل گرفته است. «دیپ استیت» ایالات متحده (در آن زمان معروف بودن به حلقه ترومنی‌ها) آمیخته با اسرائیل شکل گرفت و با سرمایه یهودیان نیویورک تثبیت شد.
القصه؛ صهیونیست‌ها نقش بسزایی در تدوین دکترین‌های امنیت ملی آمریکا، به زبان منافع ملی آمریکا داشته و دارند، بالاخص در مورد خاورمیانه؛ از دکترین نیکسون که دستپخت راکفلر و کسینجرِ یهودی بود تا دکترین کارتر. در مورد شخص نتانیاهو، ایده «خاورمیانه جدید» آمریکا اولین بار، توسط شخص نتانیاهو پیش از آغاز نخستین دوره نخست‌وزیری‌اش به صورت مکتوب منتشر شد: کتاب «مبارزه با تروریسم» (Fighting Terrorism) اثر بنیامین نتانیاهو (۱۹۹۶) ؛ در این کتاب که در سال ۱۹۹۶ منتشر شده، ایده حمله آمریکا به ۷ کشور طی ۵ سال مطرح شده و طرحی برای تجزیه کشورهای بزرگ خاورمیانه مطرح می‌شود؛ از عراق و سوریه و لبنان تا ایران.
گفتار نتانیاهو، ظرف کمتر از ده سال، ما‌به‌ازای سیاسی در واشنگتن پیدا کرد؛ تحت عنوان طرح «خاورمیانه جدید» که توسط کاندولیزا رایس، وزیر خارجه دولت بوش، اعلام شد. ترجمه عملیاتی این طرح، حمله به ۷ کشور طی ۵ سال بود. آن ۷ کشور عبارت‌اند از: عراق، لبنان، سوریه، سودان، لیبی، سومالی، و ایران. در ادامه، به دلیل زمین‌گیر شدن آمریکا در عراق و شکست اسرائیل در جنگ ۳۳ روزه لبنان — که مرهون تلاش‌های حاج قاسم عزیز بود — به علاوه هزینه سرسام‌آور استقرار نظامی آمریکا (۷ تریلیون دلار تا سال ۲۰۰۸)، طرح حمله مستقیم نظامی عملاً منتفی و سایه جنگ از کشور ما دور شد.
اما طرح، به طرق مختلف، با تغییر دولت آمریکا ادامه پیدا کرد؛ چون متولیان آن، منحصر در یک دولت و در ویترین سیاسی آمریکا نبودند. این ثمره همان ائتلاف منحوس تاریخی شبکه ترومنی‌ها با شبکه کریپات اسرائیل بود. پس فارغ از منویات خودِ ایالات متحده بنا بر منافع خودش، لابی صهیونیست، گره مضاعفی بر پرونده پیچیده جنگ فعلی است.
سرنوشت ۷ کشور و چرایی تاب‌آوری ایران
ایده حمله به ۷ کشور، بعدها دستمایه افشاگری و اعتراض جریانات مخالف جنگ شد؛ ایده‌ای که سال‌ها قبل توسط نتانیاهو مطرح شد، سر از سیاست خارجی آمریکا درآورد. هرچند حمله مستقیم منتفی شد، اما مغز آن ایده برایند سیاست خارجی آمریکا در خاورمیانه باقی ماند. کافی است یک نگاه به وضعیت این ۷ کشور بیندازید:
لیبی: هزارتکه شده؛ طبق یک برآورد ۱۸ هزار گروه نظامی و شبه‌نظامی در لیبی خودمختاری می‌کنند.
سوریه: درگیر جنگی خانمان‌سوز با بیش از ۵۰۰ هزار کشته و ۱۰ میلیون آواره شد و همچنان فاقد دولت است.
سودان: تجزیه شد و همچنان هم درگیر جنگ داخلی است.
سومالی: هم اخیراً تجزیه شد و اسرائیل اولین کشوری بود که سومالی‌لند را به رسمیت شناخت.
عراق: عملاً دچار تجزیه هویتی و دولت بدوی است.
این پاسخ مقدر به کسانی است که فکر می‌کنند چون ما از دیوار سفارت بالا رفتیم و «مرگ بر آمریکا» گفتیم، آنها با ما دشمنی کردند. در سودان و سومالی و لیبی و... کسی کاری به آمریکا نداشت، انقلابی هم صادر نمی‌کردند! در این بین تنها ایران دوام آورد و برقرار ماند تا نهایتاً مجبور شدند با هزینه‌ای گزاف سرشاخ شوند.
چه بسا اگر ایران مقاومت نکرده بود و تحت هدایت شهید خامنه‌ای، در منطقه شبکه مقاومت و بازدارندگی و تعمیق توانمندی دفاعی را پیش نمی‌برد، تا الان تکلیفش روشن شده بود. این امتیاز ایرانی‌ها بوده که حالا عده‌ای از سر جهل و بی‌اطلاعی از سیاست، آن را دلیل جنگ و سختی‌های جاری می‌دانند. ایرانی به‌جای توهم من‌وتویی و ژاپن و کره شدن، باید تصویر سومالی و لیبی را پیش چشم داشته باشد تا بداند، دویدن پشت کامیون غذای سازمان ملل، سرنوشت محتومی بوده، که به دلیل بینش و اراده دلیرمردانی رخ نداده.
فرجام؛ مسئولیت تاریخی و افق پیش‌رو
حالا همین، در ذهن توده‌ای از جمعیت ایران، شده دلیل فقر و نکبت و جنگ! واقعیت وارونه‌نمایی شده است. برای تاب‌آوری در روزهای سخت پیش‌رو، تمییز فراگیر شهید و جلاد در جامعه ضروری است. ما باید دلیل اصلی سقوط دهه ۹۰، و وقایع منتهی به جنگ فعلی را درست بفهمیم. رسالت من توضیح این مسئله به قدر وسع و فهمم بود. امیدوارم خدا برکت دهد و تأثیری داشته باشد.
درک این مسائل منافاتی با منتقد و مخالف و معارض جمهوری اسلامی بودن ندارد. حرف‌های من هم، اشتباهات و مفاسد و بدرسَمی‌های حکومت را توجیه نمی‌کند. مسئله امروز اما ایران است: «تمامیت ایران و بقای کیان تشیع.» ما چاره‌ای جز تاب‌آوری دسته‌جمعی برای عبور از این گردنه نداریم. خبر خوب اینکه این روزها نقطه پایان روند نزولی دهه ۹۰ شمسی است. روند تغییر می‌کند. منطقه تغییر خواهد کرد. اگر نابود نشویم، آینده درخشانی در انتظار کشور است. و این صرفاً یک آرزو نیست، بنا بر تحلیل، من به شدت به آینده امیدوارم.
