از بی‌سلاحی تا بازدارندگی؛ میراث اندیشه‌ای شهید طهرانی‌مقدم

 جنگ تحمیلی عراق علیه ایران فقط میدان نبرد زمینی نبود. بخش تلخ و فرساینده آن، جنگ شهرها بود؛ دوره‌ای که موشک‌های رژیم بعث بدون پاسخ درخور بر سر مردم فرود می‌آمد و ایران فاقد ابزار مناسب برای پاسخ متقابل بود. در آن شرایط سخت، کمبود سلاح و وابستگی تقریباً کامل به منابع خارجی یک واقعیت انکارناپذیر به‌شمار می‌رفت. شهرها آسیب می‌دیدند، روحیه عمومی تحت فشار بود و نبود بازدارندگی مؤثر، هزینه سنگینی بر کشور تحمیل می‌کرد. همین واقعیت تلخ، زمینه ظهور رویکردی متفاوت شد؛ رویکردی که حسن طهرانی‌مقدم نمایندگی می‌کرد و بعدها به یکی از ارکان قدرت دفاعی ایران تبدیل شد.

شهید حسن طهرانی‌مقدم جنگ را صرفاً صحنه تحمل و مقاومت نمی‌دید. او آن را میدان تشخیص نیاز و طراحی پاسخ می‌دانست. وقتی  فهمید دشمن از فاصله دور شهرها را هدف گرفته و توان پاسخگویی ما بسیار محدود است، به‌جای پذیرش انفعال، مسیر ساختن را برگزید. ابتدا در ساماندهی توپخانه سپاه نقش ایفا کرد و سپس مأمور راه‌اندازی یگان موشکی شد. این حرکت صرفاً یک اقدام فنی یا مقطعی نبود؛ انتخابی استراتژیک بود که بر باور به توان داخلی و رد وابستگی پایدار استوار بود. او فهمیده بود که اگر پاسخ فقط به خرید و کمک خارجی متکی بماند، هر لحظه ممکن است قطع شود و کشور دوباره در موضع ضعف قرار گیرد.

اندیشه محوری او روشن و عمیق بود: وابستگی، ضعف را تثبیت می‌کند و خوداتکایی، امکان بازدارندگی واقعی را فراهم می‌آورد. او باور داشت که اگر بتوانی بسازی و دوباره بسازی، طرف مقابل ناچار است محاسبات خود را تغییر دهد. این نگاه، ایران را از موضع صرفاً تدافعی در برابر تجاوز عراق خارج کرد و به سمت ایجاد قدرتی برد که امروز بخش مهمی از بازدارندگی کشور را تشکیل می‌دهد. طهرانی‌مقدم با تأکید عملی بر "ما می‌توانیم"، باب خوداتکایی را در صنعت دفاعی گشود و نشان داد محدودیت می‌تواند نقطه آغاز حرکت باشد، نه پایان آن. او به جای تسلیم شدن در برابر شعارهایی که توان ملی را ناچیز می‌شمردند، مسیر آزمون و خطا، یادگیری و تولید را پیش گرفت.

نکته مهم‌تر از ساخت موشک‌های اولیه، رویکرد او به نیروی انسانی و سازمان بود. طهرانی‌مقدم فقط پروژه پیش نمی‌برد؛ نیرو تربیت می‌کرد و ساختار می‌ساخت. او می‌دانست قدرت واقعی وقتی ماندگار می‌شود که به افراد معدود وابسته نباشد. از همین رو، فضایی ایجاد کرد که دانش منتقل شود، تجربه انباشته گردد و جسارت تصمیم‌گیری در نسل‌های بعدی شکل بگیرد. بسیاری از پیشرفت‌های بعدی حوزه هوافضا و موشکی ایران، نتیجه همان بذری است که در دوران جنگ کاشته شد و توسط کسانی که او پرورش داد، رشد کرد. این استمرار، نشانه بلوغ یک نگاه است، نه صرفاً موفقیت یک فرد. او نشان داد که ساختن سلاح بدون ساختن انسان و سازمان، نیمه‌کاره می‌ماند.

امروز که در هفته هوافضا از دستاوردهای دفاعی سخن گفته می‌شود، نباید فراموش کرد این قدرت یک‌شبه به دست نیامده است. ریشه آن به روزهای سخت جنگ تحمیلی بازمی‌گردد؛ روزهایی که تقریباً چیزی در اختیار نبود و باید از نزدیک به صفر آغاز می‌شد. طهرانی‌مقدم نشان داد ضعف می‌تواند نقطه شروع باشد، به شرط آنکه اراده و کار مستمر پشت آن قرار گیرد. او از وابستگی موقت به تجهیزات وارداتی آغاز کرد و به سمت بومی‌سازی و استقلال پایدار حرکت کرد. نتیجه این مسیر، تبدیل نیاز به توان و تبدیل توان به بازدارندگی است؛ بازدارندگی‌ای که صرفاً به موجودی انبارها متکی نیست، بلکه بر ظرفیت طراحی، تولید و بازتولید استوار است.

اندیشه او همچنان معنادار و کاربردی است. در شرایطی که محدودیت‌ها و فشارها شکل‌های تازه‌ای یافته‌اند و رقابت‌های فناورانه و تحریم‌های پیچیده ادامه دارد، همان پرسش اساسی باقی است: آیا منتظر می‌مانیم یا خود می‌سازیم؟ آیا به وابستگی تن می‌دهیم یا صاحب قدرت می‌شویم؟ پاسخی که طهرانی‌مقدم در دل جنگ با عراق داد، روشن بود. او ساختن را انتخاب کرد و امروز نتیجه آن انتخاب در اقتدار دفاعی کشور دیده می‌شود؛ اقتداری که صرفاً نظامی نیست و ابعاد سیاسی و روانی نیز دارد. دشمن وقتی بداند طرف مقابل هم اراده دارد و هم توان بازتولید قدرت را، ناچار است در محاسبات خود تجدیدنظر کند.

هفته هوافضا فرصت مناسبی است برای عبور از تجلیل صرف. فرصت است تا یادآوری شود قدرت پایدار از دل تشخیص درست نیاز و کار پیگیر پدید می‌آید. طهرانی‌مقدم این حقیقت را در شرایط جنگ تحمیلی اثبات کرد. از روزهای بی‌سلاحی آغاز کرد و مسیری گشود که به بازدارندگی امروز رسید. میراث اصلی او همین نگاه است: اگر اراده باشد، دانش بومی جدی گرفته شود و کار مستمر صورت گیرد، حتی از نقطه‌ای نزدیک به صفر نیز می‌توان به قدرت رسید. این درس محدود به گذشته نیست و برای نسل امروز نیز الهام‌بخش و راهگشا باقی مانده است. زنده نگه داشتن این نگاه، بهترین بزرگداشت او و تضمینی برای تداوم اقتدار دفاعی کشور است.