سده اخیر برای ایران، صحنه یک تراژدی معرفتی و تاریخی کمنظیر بوده است؛ تراژدی دو جزیره بیگانه که هر دو در جغرافیای این سرزمین قرار دارند، اما به دو زبان کاملاً ترجمهناپذیر سخن میگویند و پشت به یکدیگر ایستادهاند. در یک سو، تکنوکراتها، مدیران اجرایی و برنامهریزان توسعهای ایستادهاند که روی زمین سخت واقعیت گام برمیدارند، اما توسعه و ساختن ایران را به مجموعهای از فرمولهای مکانیکی، دستورالعملهای فنی وارداتی و مهندسیهای بیروح تقلیل دادهاند.
در سوی دیگر، فیلسوفان، حکما و میراثداران سنت عظیم تفکر اسلامی ایستادهاند که در آسمان مفاهیم انتزاعی، اصالت وجود، تشکیک و ماهیت سیر میکنند، اما گویی پایشان روی خاک ایران و مسائل انضمامی و سوزان این جامعه نیست. پرسش بنیادین و گره اصلی که در آستانه روز فلسفه و بزرگداشت دو حکیم دورانساز معاصر، علامه سید محمدحسین طباطبایی و علامه محمدتقی جعفری، باید بدون تعارف پیش کشید این است که چرا در سرزمینی که صاحب یکی از شکوهمندترین و پیچیدهترین دستگاههای متافیزیکی جهان است، فلسفه از صحنه توسعه و ساختن ایران غایب است؟ چرا تکنوکرات ما افق فلسفی ندارد و فیلسوف ما مسئله ایران؟ و چگونه این طلاق ناخواسته میان آسمان حکمت و زمین سیاستگذاری، پروژه پیشرفت ایران را در چرخهای از ناترازیهای مزمن و سرگردانیهای راهبردی گرفتار کرده است؟
برای فهم این بنبست، نمیتوان به نقدهای سطحی و روزمره بسنده کرد؛ باید دست به یک تبارشناسی معرفتی در دل تاریخ فلسفه اسلامی زد. واقعیت این است که غیبت امروز فلسفه اسلامی از میدان توسعه، یک حادثه تصادفی نیست، بلکه محصول یک انقباض تاریخی و فراموشی تدریجی در معماری علوم عقلی ماست. در دوران طلایی تمدن اسلامی، حکمت بر دو ستون استوار بود: حکمت نظری (شامل الهیات، ریاضیات و طبیعیات) و حکمت عملی (شامل تدبیر نفس یا اخلاق، تدبیر منزل یا اقتصاد، و تدبیر مدن یا سیاست). ابونصر فارابی، معلم ثانی، زمانی که در آراء اهل المدینه الفاضله و السیاسه المدنیه دست به نظریهپردازی زد، مابعدالطبیعه و هستیشناسی را نه برای عزلتنشینی ذهنی، بلکه به مثابه شالودهای برای طراحی شهر فاضله و سعادت مدنی به کار گرفت. ابنسینا نیز در کنار الهیات شفا، رساله تدبیر منزل را نگاشت و خواجه نصیرالدین طوسی در اخلاق ناصری، حکمت عملی و معاش و سیاست شهر را در تراز یک علم برهانی و ضروری صورتبندی کرد. در آن افق، فیلسوف نمیتوانست نسبت به نحوه زیست مردم، معیشت، نهادهای اجتماعی و نظم سیاسی بیتفاوت باشد؛ چراکه مدینه، بستر استکمال نفس ناطقه تلقی میشد.
اما در سدههای متأخر، به دلایل پیچیده تاریخی و سیاسی، یک دگردیسی نامبارک رخ داد؛ الهیات بالمعنی الأعم به تدریج تمام فضای تنفس فلسفه را در ایران بلعید. طبیعیات که پل ارتباطی فیلسوف با جهان مادی و تکنولوژی بود، به حاشیه رفت و حکمت عملی یعنی تدبیر منزل و سیاست مدن، تقریباً به طور کامل از سبد اندیشهورزی فیلسوف مسلمان حذف شد یا به فقه فردی و اندرزنامههای اخلاقی تقلیل یافت. فلسفه ما در اوج شاهکار ملاصدرا در الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، در ساحت وجودشناسی به قلهای بیبدیل رسید و حرکت جوهری را کشف کرد، اما در سفر چهارم و بازگشت از حق به خلق، مجال نیافت که این پویایی متافیزیکی را به یک فلسفه تاریخ، فلسفه نهاد و نظریه پیشرفت اجتماعی ترجمه کند. نتیجه این غفلت تاریخی در مواجهه با جهان مدرن در دوران قاجار و پهلوی، فاجعهبار بود: وقتی ایران با موج سهمگین تجدد، دولت مدرن، اقتصاد صنعتی و ضرورت توسعه روبهرو شد، حکمت عملی ما غایب بود. وقتی فیلسوف از تدبیر منزل و مدن تهی شود و حرفی برای ساختن شهر و اداره جامعه نداشته باشد، میدان عمل دودستی تقدیم عقلانیت ابزاری محض و تکنوکراسی بیافق میشود. تکنوکرات ایرانی، برنامهریزی توسعه را از غرب وارد کرد، بیآنکه بداند در پس هر الگوی توسعهای، یک هستیشناسی، یک انسانشناسی و یک غایتشناسی فلسفی پنهان است.
حاصل این شکاف، همان وضعیت دوگانهای است که امروز با تمام وجود لمس میکنیم. از یک سو با توسعه تکنوکراتیک بیفلسفه روبهرو هستیم؛ رویکردی که انسان ایرانی، تاریخ، فرهنگ و زیستبوم او را به اعدادی در جداول بودجه و طرحهای عمرانی تقلیل میدهد. تکنوکرات بیفلسفه، سد میسازد اما اکوسیستم و جامعه محلی را ویران میکند؛ صنایع انرژیبر تأسیس میکند اما کشور را به ورطه ناترازی انرژی و بحران زیستمحیطی میکشاند؛ کلانشهرها را گسترش میدهد اما ازخودبیگانگی و فرسایش سرمایه اجتماعی را دامن میزند. چرا؟ چون توسعه بدون فلسفه، حرکتی پرشتاب در تاریکی است؛ ابزاری است که غایت خود را گم کرده و نمیداند ایران را برای چه کسی و به سوی کدام افق انسانی میسازد. در سوی مقابل، با فیلسوف بیمسئله در بخشی از فضای دانشگاهی و حوزوی مواجهیم؛ پژوهندهای که تفلسف را با تاریخنگاری فلسفه و حاشیهنویسیهای بیپایان بر متون کهن اشتباه گرفته است. این فیلسوف موزهای، وقتی هم که از برج عاج پایین میآید و میخواهد درباره پیشرفت و اقتصاد سخن بگوید، به دلیل فقدان ابزارهای مفهومی در حکمت عملی، دچار تله اخلاقزدگی انتزاعی میشود؛ یعنی بحرانهای پیچیده ساختاری، نهادی و اقتصادی را به چند نصیحت اخلاقی فردی مانند قناعت و انصاف تقلیل میدهد، غافل از اینکه چرخ توسعه یک کشور با وعظ فردی نمیچرخد، بلکه نیازمند فلسفه نهاد و عدالت ساختاری است.
در این میان، اهمیت بازخوانی میراث علامه طباطبایی و علامه جعفری دقیقاً در این نقطه آشکار میشود. این دو متفکر بزرگ، استثناهای درخشان سده اخیر بودند که خطر عزلتنشینی فلسفه اسلامی و شکاف میان فهم جهان و ساختن جامعه را بهنگام تشخیص دادند و شجاعانه وارد میدان گفتوگو با جهان جدید شدند. آنان نشان دادند که فلسفه اسلامی اگر از لاک تدافعی و موزهای خارج شود، چه ظرفیت عظیمی برای تولید نظریه در ساحت اجتماع و پیشرفت دارد.
علامه طباطبایی با تأسیس نظریه بیبدیل ادراکات اعتباری در مقاله ششم کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم و بسط آن در مباحث اجتماعی تفسیر المیزان، بزرگترین قفل معرفتی فلسفه اسلامی برای ورود به عرصه توسعه و علوم اجتماعی را گشود. پیش از علامه، سنت مشایی و اشراقی، مفاهیم اجتماعی، قوانین، حکومت، مالکیت و نهادها را اموری وهمی یا خارج از دایره برهان فلسفی میدانستند، زیرا فلسفه تنها با حقایق تکوینی و نفسالامری سروکار داشت. علامه طباطبایی با تفکیک هوشمندانه میان علوم حقیقی و علوم اعتباری، نشان داد که انسان برای بقا، تکامل و ساختن مدینه، ناگزیر است بر اساس نیازهای حیاتی و قوای فعاله خود، دست به جعل و اعتبار بزند. جامعه، دولت، قانون، بازار و برنامههای توسعه، همگی در قلمرو اعتباریات بالمعنی الاخص قرار میگیرند. شاهکار علامه این بود که نشان داد این اعتباریات، اموری گزاف و بیقاعده نیستند، بلکه ریشه در حقایق تکوینی دارند و تابع منطق غایتشناختی و ضرورتهای واقعی حیات انسانیاند. به بیان دیگر، علامه طباطبایی با نظریه اعتباریات، سنگبنای یک هستیشناسی اجتماعی بومی را گذاشت که به فیلسوف مسلمان اجازه میدهد نهادهای مدرن و مکانیسمهای توسعه را نه به عنوان اموری ذاتاً قدسی یا ذاتاً شیطانی، بلکه به مثابه ابزارهای اعتباری و پویایی تحلیل کند که باید متناسب با غایت کمال انسانی و شرایط زمانی و مکانی جامعه ایران، مدام بازطراحی و اصلاح شوند.
از سوی دیگر، علامه محمدتقی جعفری با صورتبندی نظریه حیات معقول در آثاری چون تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی و کاوشهای عقل نظری و عملی، مستقیماً به قلب بحران توسعه تکساحتی مدرنیته حمله برد. علامه جعفری که با مکاتب فلسفی و روانشناختی غرب از راسل تا اگزیستانسیالیسم در گفتوگویی زنده و انتقادی بود، زندگی بشری را به دو ساحت حیات طبیعی محض و حیات معقول تقسیم کرد. از منظر او، خطای مهلک الگوی توسعه غربی (و مقلدان تکنوکرات آن در ایران) توقف در حیات طبیعی محض است؛ ساحتی که در آن، پیشرفت صرفاً به انباشت ثروت، تسلط تکنولوژیک بر طبیعت و چرخه بیپایان تولید و مصرف تعریف میشود. اما خطای به همان اندازه مهلکِ جریانهای سنتگرای متحجر و صوفیمسلک نیز، تحقیر امر مادی، فقرستایی و رها کردن تدبیر معاش به بهانه معنویت است. نظریه حیات معقول علامه جعفری، مانیفست آشتی میان آبادانی زمین و تعالی معنایی است؛ در حیات معقول، توسعه اقتصادی، رفاه مادی، علم نافع و نظم نهادی، نه رقیب معنویت، بلکه مقدمه و بستر ضروری برای شکوفایی کرامت انسان و حرکت در مسیر کمال ابدی هستند.
با این حال، پرسش تلخ اینجاست که چرا راهی که علامه طباطبایی با نظریه اعتباریات و علامه جعفری با نظریه حیات معقول گشودند، پس از آنان به یک جریان مسلط و نهادینه در دانشگاهها و مراکز پژوهشی ما تبدیل نشد؟ چرا امروز با ضعف مفرط گفتوگوی فلسفی و معرفتی در مواجهه با مسائل انضمامی ایران روبهرو هستیم؟ پاسخ را باید در بازگشت دوباره ما به عافیتطلبی معرفتی جستوجو کرد. درگیر شدن با مسئله توسعه، اقتصاد سیاسی، بحران آب و انرژی، عدالت آموزشی و کارآمدی حکمرانی، نیازمند فیلسوفانی است که خطر کنند، از حاشیه امن متون کلاسیک بیرون بیایند، زبان علوم اجتماعی و اقتصادی مدرن را بفهمند و دست به اجتهاد فلسفی بزنند.
برای آنکه فلسفه اسلامی بتواند بار دیگر نسبتی معنادار، راهگشا و پیشبرنده با مسئله توسعه و ساختن ایران آینده برقرار کند، نیازمند یک چرخش پارادایمی در سه سطح هستیم:
•نخست، عبور از فلسفهورزی موزهای به تفلسف مسئلهمحور است. فیلسوف امروز ایران باید همانقدر که بر اسفار ملاصدرا و شفا ابنسینا مسلط است، دردها، گسلها و بحرانهای جامعه معاصر ایران را به عنوان مسئله فلسفی خود به رسمیت بشناسد. فلسفهای که از پرسشهای زمانه خود نترسد، زنده میماند و جامعه را زنده نگه میدارد.
•دوم، احیای حکمت عملی و عبور از اخلاقزدگی فردی به سمت فلسفه نهاد است. فلسفه اسلامی برای مشارکت در توسعه ایران، باید بر پایه نظریه اعتباریات علامه طباطبایی، به تولید نظریه در باب عدالت ساختاری، خیر عمومی، مالکیت، محیطزیست و حکمرانی بپردازد. ما نیازمند ترجمه مفهوم قسط و میزان در حکمت اسلامی به شاخصهای انضمامی رفاه، بهرهوری و پایداری در ایران امروز هستیم.
•سوم، ساختن مفاهیم میانی و پل زدن بر شکاف زبانی میان فیلسوف و سیاستگذار است. تا زمانی که فیلسوف ما تنها با زبان وجود و ماهیت سخن میگوید و تکنوکرات ما تنها با زبان نرخ رشد و تراز تجاری، هیچ گفتوگویی شکل نخواهد گرفت. ما نیازمند پژوهشگران و متفکرانی دوزبانه هستیم که بتوانند اصول کلان هستیشناختی و انسانشناختی حکمت متعالیه و حیات معقول را به نظریههای میانی در فلسفه توسعه، فلسفه اقتصاد و فلسفه سیاستگذاری ترجمه کنند.
ایران آینده را نه تکنوکراتهای بیافق که از روح و تاریخ این سرزمین بیگانهاند میتوانند بسازند و نه فیلسوفان بیمسئلهای که در آسمان انتزاعیات، زمین تشنه ایران را فراموش کردهاند. ساختن ایرانی پیشرو، مستقل، آباد و معنادار، در گرو آشتی تاریخی میان حکمت و تدبیر است؛ روزی که سیاستگذار توسعه ما در افق حیات معقول بیندیشد و فیلسوف ما، ساختن ایران را شریفترین امتداد فهم جهان بداند.